پدر علم آب شناسی: دریاچه‌های ایران داستان مشترکی از سیاه‌بختی دارند
به گزارش ایرنا، پدر علم آب‌شناسی ایران، دانش‌آموخته یکی از برترین دانشگاه‌های آمریکا در رشته هیدرولوژی است. می‌گوید همه چیز برای ماندنش در ایالات متحده فراهم بود اما خواست که به زندگی‌اش برگردد.
عزت‌الله رئیسی اردکانی در ۸۳ سالگی، مهمان استودیو ایرنا شد و در گفت‌وگویی تفصیلی از زندگی شخصی، علمی و اجتماعی‌اش گفت؛ از احساس دین به شهر کوچکش در شمال فارس، از همراه بی‌دریغ همسرش در موفقیت‌های فردی و دانشگاهی، او برای چالش‌های آب و آبادانی کشور اشک ریخت و احساسات وطن‌دوستیانه اش را در بی‌آلایش ترین حالت ممکن بروز داد.
در بخش پایانی این گفت‌وگوی مفصل، بحث به مرگ آبخوان‌ها، تالاب‌ها و دریاچه‌های کشور رسید و پدرعلن آب‌شناسی ایران ریشه دراز همه این چالش‌ها را در حفر چاه‌های عمیق و احداث سدهای بی مطالعه دید.
طی هفته گذشته، دو بخش از گفت‌وگوی خبرنگار ایرنا را با پروفسور عزت‌الله رئیسی اردکانی خواندید و اینک شما را به تماشای بخش پایانی آن دعوت می‌کنیم:
دریاچه بختگان را با چاه هایی که در بالادست زدند خشک کردند
ایرنا: از مرگ آبخوان‌ه، تالاب‌ها و دریاچه‌های ایران بگویید. مهم‌ترین عامل خشک شدن آنها چه بود؟
پروفسور رئیسی اردکانی: دریاچه بختگان سال‌های طولانی آب داشت و حتی احداث سد درودزن در بالادست (۱۳۵۰) نیز باعث خشکی آن نشد؛ اما اضافه کردن یک سد و حفر هزاران چاه، بختگان را خشک کرد.
سطح آب اطراف رودخانه کر بالا بود، به طوری که در تمام مسیر، آب به درون رودخانه زه می‌شد، اما اینقدر چاه حفر شد که به جای اینکه آب از اطراف به رودخانه وارد شود، از رودخانه وارد اطراف می شود.
حتی قبلا از اطراف دریاچه بختگان نیز آب فراوانی به آن وارد می‌شد اما اکنون اینگونه نیست و جهت جریان آب تغییر پیدا کرده است.
اکنون براساس داده‌ها؛ آب شور دریاچه وارد آبخوان می‌شود و چاه‌های پیرامون نیز در حال از بین رفتند هستند.
مشکل این است که مقدار نمک دریاچه که پیشتر حدود یکهزار میلی‌گرم در لیتر بوده، اکنون به ۳۰۰ هزار رسیده و عناصر آلاینده ای نیز در آنجا وجود دارد که من و همکارانم آنها را به آزمایشگاه ACME (اکمه) کانادا فرستادیم.
علت خشک شدن بختگان همان حفر چاه‌ها در بالادست است، دریاچه مهارلو هم همینطور؛ اکنون میزان آرسنیک این دریاچه ۳۰ برابر استاندارد جهانی است.
۱۲ مقاله بین‌المللی در این رابطه چاپ شد که مطالعات همه آنها نشان می‌دهد که آب دریاچه وارد آبخوان می‌شود، میزان ارسنیک در اولین سری چاه‌ها را اندازه‌گیری کردیم که ۳۰ برابر استاندارد است.
سال‌های سال فاضلاب‌های شیراز به این سمت ریخته شده و به همین خاطر ارسنیک دریاچه بالا بود.
همه این معضلات به حفر چاه‌های بدون مطالعه برمی‌گردد؛ این تصور وجو داشت که حالا ما چند چاه می‌زنیم و این منطقه آباد می‌شود در حالی که اینجا را داغان کردیم.
از نظر محیط زیستی هم خشکی بختگان و مهارلو، مشکلات بسیاری ایجاد می‌کند.
ضرورت بازگشت به مرجعیت داده محوری و پژوهشایرنا: حالا راهکار چیست؟
رئیسی اردکانی: من تنها راهی که می‌شناسم این است که به داده برگردیم؛ مطبوعات می‌توانند این که چرا این اتفاقات افتاد را براساس داده‌ها اما به زبان ساده بنویسند.
۱۰ تا ۱۵ پایان نامه در بخش هیدروژئولوژی دانشگاه شیراز در این خصوص نوشته شده است که همه آنها مستند است، اما کمتر روزنامه‌ای می‌خوانیم که بر اساس داده صحبت کند.
این، تنها راه ماست که بتوانیم خودمان را نجات بدهیم؛ خبرنگاران باید همیشه این اولین سوالاتشان باشد که داده‌ات را به من بگو، مرجع گفته‌ات کجاست، کجا منتشر شده و چه کسی این را تهیه کرده است.
اگر این حالت در پرسشگری رسانه‌ها از جمله در رادیو و تلوزیون و مطبوعات ایجاد شود، نه تنها در مورد آب بلکه در همه زمینه‌ها کمک‌کننده است.
دلیل اصرار برای احداث سد تنگ سرخ شیراز را نمیفهممایرنا: از آخرین سدسازی ها در استان فارس اطلاع دارید؟
رئیسی اردکانی: نمی‌دانم چه اصراری است که سد تنگ سرخ باید احداث شود؛ در حالی که این آب سیلاب است، که گاهی رودخانه کاملا پر می شود.
در این زمینه چندین مقاله و پایان‌نامه نیز در دانشگاه شیراز کار شده است؛ با احداث سد، آب سیلاب را می‌گیریم، تنگ سرخ آن میزان آبی هم که دارد تابستان ها برای آبیاری باغ‌های قصردشت شیراز استفاده می‌شد.
بنابراین آب سیلاب که ذخیره می‌شود، صرفا آب دریاچه مهارلو است؛ برای همین الان چندین سال است که دیگر دریاچه مهارلو خشک شده است، پس از بارندگی تا ۸۰ درصد پر می‌شود اما ظرف دو ماه دوباره خشک می‌شود.
این باعث شده که نمک دریاچه از ۳۰ هزار به ۳۰۰ هزار میلی‌گرم در لیتر افزایش پیدا کند و میزان آرسنیک آن نیز به ۱۰ تا ۱۵ برابر استاندارد جهانی برسد.
سد تنگ سرخ شیراز مخالفان زیادی دارد، چرا یک جلسه‌ای نمی‌گیرند: اساتید آب، کارشناسان سازمان آب منطقه‌ای و مطبوعات را دعوت کنیم و هر کسی که می‌خواهد سد را بسازد دلایل خود را توضیح دهند.
چنین جلساتی بسیار متداول است؛ من ده‌ها جلسه در تهران دعوت شدم و راجع به سدها صحبت کردم.
پشت درهای بسته نمی‌شود کار کرد؛ باید آنهایی که می‌خواهند سد بسازند دلایلشان را بگویند و مخالفان نیز حرف ها یشان را بزنند و مطبوعات میز بنویسند تا این مساله شفاف شود.
این از روش‌های متداول دنیاست، هر موضوعی پیچیده شد و نظرات متفاوت بود، چند جلسه و سمینار برگزار می‌کنند تا ایهامات رفع شود. گروهی که مدیریت این جلسات را انجام می دهند نیز نباید از سازمان‌های ذینفع باشند؛ مثلا استانداری می‌تواند برگزارکننده باشد.
تاکید پدرعلم آب‌شناسی بر توسعه گردشگری اطراف مهارلو؛ باید مردم را به طبیعت برگرداند
رئیسی اردکانی: زمستان‌ها هوای اطراف دریاچه مهارلو مطلوب است و مردم به گردش می آیند؛ اما در همه این سال‌ها ندیده‌ام آنجا کار خوبی در زمینه گردشگری انجام شده باشد.
گردشگری مهارلو می‌تواند یک منبع درآمد باشد و اشتغال ایجاد کند، ما نمی‌خواهیم چیزی متوقف شود؛ بلکه می‌توان روی همین دریاچه کار و سرمایه‌گذاری کرد تا به یک گردشگاه تبدیل شود.
امروز موبایل به یک خطر برای مردم تبدیل شده و خود من نیز گرفتار آن هستم. باید مردم را به طبیعت برگردانیم. می‌توان در کوه‌های اطراف شیراز مسیر پیاده روی ایجاد کرد.
من ۴۶ کشور دنیا را دیده‌ام، همه‌جا مکانات گردشگری ایجاد می‌کنند، می‌توان یک مسیر پیاده‌روی در طبیعت کرد و مثلا گروهی گردشگر بیاید راجع به بلوط صحبت و تحقیقات کنند.
هر پروژه سدسازی نیازمند ارزیابی زیست محیطی استایرنا: در شرایط حاضر، سدسازی را تجویز می کنید؟
رئیسی اردکانی: یک سری از سدها باید یاخته شود؛ مثلا در هنگام سیلاب، حجم عظیمی از آب وارد خلیج فارس یا دریای عمان می‌شود، ساخت سد برای استفاده از این آب توجیه دارد.
من نگران خلیج فارس نیستم چرا که یک جریان آب به اقیانوس هند وجود دارد و از جبهه ایران نیز آب از آبادان تا جبهه کشورهای عربی برمی‌گردد و خارج می‌شود؛ آب در خلیج فارس جریان دارد.
با هیچ پروژه‌ای نباید مخالفت کرد، بلکه ابتدا باید هر پروژه را مطالعه کرد. اگر بخواهیم یا احداث سد، آب پایین دست را بگیریم، پول مملکت را دور ریخته‌ایم.
نمی‌توانم بگویم چاه و قنات بد است، چاه و و قنات به موقع خودش، سد به موقع خودش و تغذیه مصنوعی به موقع خودش هر کدام لازم اند. اما هر سک باید بر اساس توجیه علمی و بر اساس داده احداث شود.
احداث هر سدی باید یا نظر متخصصان و ارزیابی زیست محیطی احداث شود.
چاه‌ها و سدهای متعدد، بلای جان دریاچه ارومیهایرنا: امیدی به احیای دریاچه ارومیه وجود دارد؟
رئیسی اردکانی: حدود ۳۰ سد در اطراف دریاچه ارومیه زده شده که آب آن به مزارع کشاورزی منتقل می‌شود و دقیقا آب دریاچه گرفته شده و تعداد زیادی چاه نیز در اطراف دریاچه حفر شده است.
آب شور دریاچه به داخل آبخوان مجاورش نفوذ کرده و باعث شوری چاه‌ها شده است.
تالاب پریشان هم وضع مطلوبی ندارد. یکی از دانشجویانم ۲ سال آنجا کار کرده است، در اطراف این دریاچه نیز چاه‌های بسیار زیادی حفر شده است.
مشکل اساسی که در اینجا با آن مواجه هستیم، فقط زدن چاه است، قبلا یک کشت در ایم منطقه انجام می‌شد اما اکنون به سه کشت رسیده است.
اکنون، سطح آب پنج متر زیر کف دریاچه است؛ یعنی اگه بخواهم این را بازسازی کنم، اول باید اینقدر آب بریزم در دریاچه که آن فضا کاملا اشباع شود، بعد دریاچه بتواند آب بگیرد.
این روزها خبرنگاری هم تخصصی شده یعنی کسی که می خواهد در حوزه اخبار آب کار کند باید لیسانس آب داشته باشد؛ پیشنهاد می‌کنم ایرنا شروع بکند و وارد این حیطه بشود.
به نظرم ایرنا باید در زمینه‌های مختلف یک لیسانس مرتبط را جذب و به دوره خبرنگاری بفرستد؛ اکنون این رویه در دنیا وجود دارد.