گروه اقتصادی - به تازگی محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور اعلام کرده است که امسال با خارج شدن ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت تولید گاز و بازگشت تنها ۹۵ میلیون مترمکعب، حدود ۱۳۵ میلیون مترمکعب ظرفیت همچنان از مدار خارج است. با احتساب ناترازی سال گذشته، میزان کسری گاز امسال می‌تواند به حدود ۵۰۰ میلیون مترمکعب برسد.
برای جلوگیری از محدودیت صنایع، دولت اقداماتی را در زمینه تغییر ساعت کاری ادارات و استفاده از سوخت مایع در نیروگاه‌ها آغاز کرده است اما به نظر می رسد امسال نیز با فرا رسیدن فصل سرما و افزایش مصرف در بخش خانگی، باز هم مشکلاتی در حوزه تامین گاز صنایع و نیروگاهها بروز کند.
آرش نجفی رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران در گفت و گو با خبرنگار اقتصادی ایرنا به تشریح علل ناترازی در حوزه گاز و راههای بهبود آن پرداخت؛ وی معتقد است برای خروج از ناترازی در بخش گاز باید روش هایی چون بهینه‌سازی مصرف خانگی، مشارکت دادن مردم با ابزارهای تشویقی، تحول در وزارت نفت و نیرو و جلب همکاری بخش خصوصی هم‌زمان و به‌صورت یک زنجیره منسجم، اجرا شوند.
ارزش افزوده گاز بالاتر از این است که برای گرمایش استفاده شود
ایرنا: در حوزه تامین و توزیع گاز طبیعی با چه چالش‌هایی مواجه هستیم؟
همان‌طور که در روزهای معتدل سال، اغلب با کسری برق مواجه نیستیم و با گرم شدن هوا کسری برق آغاز می‌شود، در حوزه گاز نیز همین وضعیت وجود دارد یعنی روزهای گرم سال، گاز نیروگاه‌ها و صنایع بخصوص پتروشیمی‌ها تامین است اما با ورود موج سرما، کسری گاز آغاز می شود و این کمبود به بخش صنعت و تولید که نیازمند انرژی هستند، منتقل می شود.
البته در صنعت برق و حوزه نیروگاهی، با اعمال فشار یک کلید در دیسپاچینگ می‌توان برق یک منطقه را برای ۲ ساعت قطع کرد اما در شبکه گاز چنین امکانی وجود ندارد و نمی‌توان با یک کلید، گاز یک منطقه را قطع یا وصل کرد و پیچیدگی های خود را دارد و باید همه مراحل فنی و ایمنی بازبینی رعایت شوند.
قطع گاز صنایع بخصوص پتروشیمی ها، صنایع فولادی و دیگر صنایع برای مدت یک یا دو ماهه علاوه بر آسیب جدی به این صنایع، سبب کمبود مواد اولیه و کاهش کالای صادراتی نیز می شود یعنی چرخه صنعت و تولید کشور دچار نقصان می‌شود و بخشی از درآمدهای ارزی نیز از دست می رود.
باید این نکته را یادآور شد که ارزش افزوده گاز در اقتصاد بسیار بالاتر از آن است که برای گرمایش استفاده شود؛ این ارزش افزوده بسته به نوع کالایی که می توان تولید کرد، قابل سنجش است و بنابراین پیشنهاد می شود که صرفه اقتصادی استفاده از گاز در بخش های مختلف مورد سنجش و بازنگری قرار گیرد.
گاز در دسترس کشور روزانه حدود ۷۵۰ میلیون مترمکعب گاز
ایرنا: سهم مصرف هر بخش از کل گاز تولیدی کشور چه میزان است؟
عمده مشکل در بخش گاز این است که روزانه نزدیک به ۴۰۰ میلیون مترمکعب مصرف گاز در بخش خانگی ثبت می شود آن هم در شرایطی که ظرفیت تولید روزانه کشور از حدود یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون مترمکعب پیش از جنگ تحمیلی اخیر، کاهش داشته و هرچند بخشی از این افت به شبکه بازگشته یا در حال بازگشت است، اما در مقایسه با سال‌های گذشته، با افت تولید حداقل ۱۷۰ تا ۱۸۰ میلیون مترمکعبی روبه‌رو هستیم.
در سال های گذشته نیز بسته به زمان برداشت گاز، با ناترازی ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعبی مواجه بوده ایم و بر این اساس امسال کشور در خوش‌بینانه‌ترین حالت، حداکثر حدود ۷۵۰ میلیون مترمکعب گاز در اختیار دارد که از این رقم، دست‌کم ۴۰۰ میلیون مترمکعب باید فقط به مصارف خانگی اختصاص یابد و بخش دیگر نیز به نیروگاه‌ها تحویل داده شود.
در حوزه نیروگاهی نیز ساختارها متفاوت است زیرا برخی نیروگاه‌ها فقط گازسوز هستند و از نظر فنی نمی‌توان به آنها مازوت یا گازوئیل تزریق کرد اما برخی دیگر قابلیت استفاده از سوخت جایگزین را دارند. طبق برآوردهای وزارت نیرو، امسال ناچاریم حدود یک میلیون تن مازوت در نیروگاه‌ها بسوزانیم.
استفاده از مازوت علاوه بر آسیب‌های حاد زیست‌محیطی، ساختار فنی تجهیزات را به‌شدت مستهلک می‌کند به طوری‌ که نیروگاه بلافاصله پس از پایان فصل سرما نیازمند اورهال و تعمیرات اساسی سنگین می‌شود. در نهایت فشار این ناترازی ها به طور مستقیم به بخش صنعت وارد می‌شود و کمتر از ۳۰ درصد از گاز کشور را دریافت می کند.
یک سوم بخاری های گازی در کشور فرسوده و کم بازده هستند
ایرنا: با توجه به سهم بالای مصرف خانگی گاز، جمع آوری بخاری های فرسوده تا چه میزان به کاهش ناترازی گاز کمک می کند؟
از حدود ۲۴ میلیون واحد مسکونی موجود در کشور، ۳۰ تا ۳۵ درصد از بخاری‌های گازی با رده انرژی پایین یعنی از بخاری های فرسوده و کم‌بازده استفاده می کنند که ریشه اصلی مصرف غیرمنطقی گاز در شبکه خانگی است.
حود پنج سال است که اتاق بازرگانی ایران به دنبال جایگزینی بخاری های فرسوده هستند که طرح آن در آذر ماه سال ۱۳۸۸ از سوی شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت به دولت وقت ارسال شده بود تا نزدیک به ۱۶ میلیون بخاری فرسوده در کشور شناسایی شده و تعویض شوند. علاوه بر آن، شمار قابل‌توجهی موتورخانه و پکیج نیز نیازمند بهسازی و اصلاح فوری هستند اما در طول این پنج سال با انواع موانع مواجه بوده‌ایم به طوری که جلوی اجرای این طرح ملی را گرفته اند.
بر اساس داده‌های شرکت ملی گاز و آزمون‌های سازمان ملی استاندارد، تفاوت مصرف گاز میان بخاری‌های رده E، F و G با بخاری‌های رده A حداقل ۵۰ درصد است. اگر از میان حدود ۱۶ میلیون بخاری موجود در کشور، بیش از ۱۰ میلیون دستگاه مستقر در مناطق سردسیر را مبنا قرار دهیم که به‌دلیل شرایط اقلیمی بین هفت تا ۹ ماه از سال به صورت مداوم روشن هستند، ابعاد این اتلاف مشخص‌تر می‌شود.
یک بخاری سنتی روزانه حدود ۱۴ تا ۱۵ مترمکعب گاز می‌سوزاند، در حالی که با نصب بخاری پربازده، ۶ تا هفت مترمکعب صرفه‌جویی روزانه محقق می‌شود. تعمیم این رقم به ۱۰ میلیون بخاری در مناطق سردسیر به معنی دستیابی به صرفه‌جویی روزانه حدود ۷۰ میلیون مترمکعب گاز در شبکه سراسری است.
به تازگی شرکت گاز مدعی شده که این طرح حتی یک مترمکعب صرفه‌جویی نیز به همراه ندارد در حالی که بهره وری این تجهیزات در آزمایشگاه‌های معتبر و طبق موازین سازمان استاندارد تایید شده و این رویکرد در تمام دنیا یک رویه اثبات‌شده است.

برای نوسازی بخاری های گازی نمی توان فقط به تولید داخل متکی بود
ایرنا: پیامد سوزانده شدن گاز در بخاری های فرسوده برای اقتصاد کشور چیست؟
طبق اهداف تعیین‌شده، باید تا افق ۱۴۰۵ دست‌کم چهار میلیون دستگاه بخاری تعویض می‌شد اما تا امروز فقط حدود ۱۵۰ هزار دستگاه نوسازی شده است؛ ریشه این مشکل، اصرار غیرمنطقی بر تامین انحصاری از تولید داخل است؛ در حالی که اگر ظرفیت‌های داخلی هم اکنون کشش یا فناوری لازم را ندارند، باید مسیر واردات یا انتقال فناوری برای بخاری‌های رده A هموار شود.
گاز کالایی نیست که فقط سوزانده شود؛ بلکه باید به‌عنوان خوراک استراتژیک در اختیار پتروشیمی‌ها و صنایع مولد مورد استفاده قرار گیرد تا ارزش افزوده و ارزآوری چندبرابری برای کشور خلق کند. با این حال به‌سادگی و بر اثر سهل‌انگاری، اجازه می‌دهیم این ثروت ملی در بخاری‌های فرسوده بسوزد و دود شود.
یکی از اصلی‌ترین گره‌های طرح تعویض بخاری‌ها، مقاومت سنگین ذی‌نفعان و لایه‌های گوناگون دیوان‌سالاری است به طوری که پشت شعار حمایت از ساخت داخل مانع تراشی هایی صورت می گیرد آن هم در شرایطی که برای تامین یا تولید بخاری‌های پربازده (رده A) راهکارهای متعدد فناوری و تجاری از جذب سرمایه‌گذار تا اخذ لیسانس و نمایندگی تولید در داخل وجود دارد که می توان از این روش ها بهره گرفت.
باید توجه داشت که ظرفیت تولید بخاری در داخل در خوش‌بینانه‌ترین حالت حداکثر ۲۰۰ هزار دستگاه در سال است بنابراین اگر بخواهیم فقط به توان محدود تولید داخل متکی باشیم، نوسازی بخاری‌های کشور به دهها سال زمان نیاز دارد و تاوان این تعلل سوزانده‌شدن بی‌ضابطه گاز به عنوان یک ثروت ملی خواهد بود.
سال گذشته نیز در نشست سرزده رئیس‌جمهور با فعالان اتاق بازرگانی ایران که در آستانه فصل سرما انجام شد، همین نکات گفته شد که تعطیلی و محدودیت گاز صنایع به‌معنای فلج‌شدن تولید، بیکاری کارگران، قطع درآمد خانوارها و در نهایت ایست کامل چرخ اقتصادی کشور است.
در حقیقت صنایع، نبض حیات اقتصاد ملی هستند اما ما هر سال با قطع برق در تابستان و قطع گاز در زمستان، این شریان حیاتی را خفه می‌کنیم. در آن دیدار، رئیس‌جمهور دستور مستقیم صادر کردند و پیگیری کار را به ما سپردند اما در مقام اجرا، دوباره پرونده در جریان بروکراسی و فرایند پیچیده اداری قرار گرفت.
شورای اقتصاد هم در سال ۱۴۰۱ برای تعویض ۴.۱ میلیون دستگاه بخاری طرحی مصوب کرد که به دلیل مدل اقتصادی نادرست، شکست خورد و طی این سال‌ها فقط حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار دستگاه تعویض شد اما همان طرح شکست خورده با ۹۰ درصد تشابه بازنویسی و پس از ۶ ماه معطلی به هیات دولت ارسال شده است.
رهبر شهید انقلاب در سال ۱۳۸۸ هوشمندانه شعار اصلاح الگوی مصرف را مطرح فرمودند؛ ایشان فقط بر کم مصرف کردن تاکید نکردند، بلکه بر اصلاح الگو و ساختارها دست گذاشتند. طرح تعویض بخاری‌ها درست تجسم همین فرمایش بود؛ طرحی که بدون ایجاد زحمت یا کاهش رفاه مردم، مصرف گاز خانگی را ناگهان به نصف می‌رساند و رفاه و امنیت پایداری خلق می‌کرد.
اگر با تعویض ۱۰ میلیون بخاری در مناطق سردسیر، روزانه ۷۰ تا ۸۰ میلیون مترمکعب گاز به شبکه بازمی‌گشت، ۲ صنعت پیشران و ارزآور کشور یعنی پتروشیمی‌ها و فولادی‌ها، دیگر با تعطیلی اجباری و زیان‌های میلیاردی مواجه نمی‌شدند.
انرژی، بزرگ‌ترین مزیت رقابتی و زیرساخت استراتژیک ایران است و نباید در کشوری با این حجم از منابع عظیم نفت و گاز و ظرفیت‌های نیروگاهی، هم‌زمان هم با کسری حاد برق دست‌پنجره نرم می‌کنیم و هم با بحران عمیق گاز روبرو باشیم.

ساختار گاز کشور اصلاح شود، منافع آن به تمام کشور خواهد رسید
ایرنا: پیشنهاد شما به‌عنوان فردی که در این حوزه فعالیت می‌کنید، برای مدیریت این وضعیت ناترازی چیست؟ آیا باید به سراغ مصرف‌کنندگان در شبکه مشترکان خانگی برویم یا سیاست‌های جدیدی را در حوزه صنعت دنبال کنیم؟
نباید یکی از این اقدامات را انتخاب و دیگری را کنار بگذاریم؛ بلکه باید همه آنها را هم‌زمان انجام دهیم. هم باید در مصرف صرفه‌جویی کنیم، هم مردم را به مشارکت بگیریم، هم در صنعت تحول ایجاد کنیم و هم در وزارت نفت تحول به وجود آوریم.
هرجا کار به بخش خصوصی واقعی سپرده شود، بخش خصوصی به دلیل برخورداری از منفعت و ضرورت تامین دخل‌وخرج خود، عملکرد بهتری خواهد داشت زیرا جنس کار و ساختار انگیزه‌ها در بخش دولتی و بخش خصوصی با یکدیگر تفاوت دارد. برای نمونه در موضوع گازهای فلر، هرجا کار به بخش خصوصی واگذار شده است، بخش خصوصی عملکرد بسیار خوبی داشته و توانسته است ظرفیت خود را نشان دهد.
گاز کالایی خطرناک و ماده‌ای پرریسک است و اگر نشتی گاز در شبکه جدی باشد، بدون شک حادثه ایجاد می‌شود. پس گاز مانند آب نیست که نشتی در شبکه توزیع و انتقال آن، قابل اقماض یا چشم پوشی باشد؛ حدود ۳۰ درصد آب در شبکه‌ فرسوده توزیع هدر می رود اما درباره گاز نمی توان نسبت به هدر رفت آن بی تفاوت بود و باید رویکرد تعویض تجهیزات نو و کم مصرف را باید در حوزه گاز دنبال شود. دولت می‌تواند برای شرکت‌های کارور یا شرکت‌هایی با عناوین مشابه، دستورالعمل و شیوه‌نامه مشخصی تدوین کند تا این شرکت‌ها موتورخانه‌ها، پکیج‌های منازل و حتی بخاری‌ها را تعویض و اصلاح کنند و پس از ارائه گزارش اجرای کار، هزینه این اقدامات می‌تواند طی چهار، پنج یا حتی ۱۰ سال، از طریق صورتحساب‌های مشترکان دریافت کنند. دولت ضرورتی ندارد در اینجا به‌دنبال کسب سود یا تجارت باشد بلکه کافی است اعلام کند که هزینه را طی ۱۰ سال از شما دریافت می‌کنم.
اگر ساختار گاز کشور اصلاح شود، منافع آن به تمام کشور خواهد رسید زیرا دولت گاز صرفه‌جویی‌شده را در اختیار صنایع و پتروشیمی‌ها قرار می‌دهد، ارزش افزوده آن را چندین برابر می‌کند، محصول را صادر می‌کند و ارزش حاصل از آن را به کشور بازمی‌گرداند.
بنابراین، در نگاه کلان باید اقتصادها را در کنار یکدیگر ببینیم. نتیجه این رویکرد، شکل‌گیری یک فرایند اقتصادی است که زنجیره کاملی از فهم اقتصادی در آن جریان دارد و همه نیز از آن رضایت خواهند داشت. در چنین شرایطی، نه قطع گاز خواهیم داشت، نه قطع برق و نه کمبود جدی ایجاد خواهد شد.