قرآن اول ابتدایی را می‌توان سنگ بنای یادگیری فرزندان دانست که اگر معلمان بتوانند بین دانش‌آموزان و کلام الهی ارتباط برقرار کنند، طبیعی است که این دانش‌آموزان در سال‌های بالاتر به خواندن قرآن اشتیاق بیشتری پیدا کرده و با آیات الهی مانوس می‌شوند ولی به گفته بسیاری از کارشناسان، کتاب قرآن پایه اول ابتدایی نتوانسته دانش‌آموزان را با قرآن آشنا کند تا بتوانند به روخوانی کلام الهی بپردازند. همین مساله باعث شد تا سازمان پژوهش و برنامه ریزی درسی وزارت آموزش و پرورش از سال گذشته طرح جدیدی را به صورت آزمایشی برای کلاس‌اولی‌ها اجرا کند تا دانش‌آموزان از ابتدای ورود به مدرسه ارتباطی موفق با قرآن پیدا کنند و در سال‌های بالاتر بتوانند قرآن بخوانند و با مفاهیم آیات نیز آشنا شوند.
در این میان برخی کارشناسان و اساتید با استقبال از این طرح وزارت آموزش و پرورش، امیدوارند تا کودکان پله‌پله با قرآن آشنا شوند و ضمن فراگیری سوره‌های حمد و توحید با مفاهیم این آیات آشنا شوند و به گونه‌ای با قرآن انس بگیرند که در کلاس‌های بالاتر مشتاقانه به سراغ کتاب قرآن بروند ولی برخی نیز نگاهی انتقادی دارند و معتقدند این کتاب به گونه‌ای با کتاب دینی تلفیق شده و کاهش تعداد سوره‌هایی که قبلا در این کتاب بوده، مانعی در یادگیری آنان می‌شود.
رسول محمدزاده و رضا نباتی دو کارشناس آموزش قرآن به عنوان موافق و مخالف طرح جدید در گفت‌وگو با ایرنا به بیان دلایل و استنادات خود پرداختند. محمدزاده معتقد است که روخوانی، شرط ورود به قرآن نیست و به همین دلیل روشی که تاکنون در کتاب‌های گذشته برای آموزش بوده، موفقیت‌آمیز نبوده ولی نباتی می‌گوید مشکل اصلی، روان‌خوانی است و نه روخوانی قرآن.
تعلیم قرآن باید همچون اجتهاد در فقه باشد
محمدزاده که یکی از تدوین‌کنندگان طرح آزمایشی قرآن اول ابتدایی است، گفت: دفتر تالیف کتب درسی از من خواستند تا تجربه زیسته مدرسه خود و ساختار و محتوای آن را در جلسه‌ای ارائه دهم و تقریبا تمام کسانی که در آ موزش قرآن نقش‌آفرین هستند، در آن جلسه به نقد وضع موجود پرداختند که چرا در مدرسه ما کتاب های قرآن و دینی آموزش و پرورش تدریس نمی‌شود. در آن جلسات که مولفان کتب درسی حضور داشتند، تقریبا مخالفی وجود نداشت و همه دوستان قرآنی قبول داشتند آن مسیری که در کتاب‌های درسی رفتیم ما را به اهدافمان نرسانده است. در واقع همه حتی عزیزانی که دست اندرکار بودند، در سال ۹۸ اعتقاد داشتند که کار موجود در حوزه آموزش رضایت‌بخش نبوده است.
وی افزود: آن روز، بحث این بود که موضوع تعلیم قرآن در میان معلمان قرآن یک اشتراک لفظی است. یعنی من به عنوان یک معلم از آموزش قرآن یک تعریف دارم و دیگری یک تعریف دیگر دارد و زاویه ما از اینجا شروع می شود که بعدا در روش‌ها و کتاب‌ها مشخص می‌شود . لذا معتقدیم باید از سرچشمه این تعریف‌ها را ا صلاح کنیم. آیا تعلیم قرآن آن کاری است که سلیقه و ذائقه ما تعیین می کند و آیا من می توانم تعلیم قرآن را ابداع کنم؟ برخی معتقدند تعلیم قرآن کاملا توقیفی است. یعنی باید ببینیم پیامبر(ص) چه کار کرده و ما نیز همان روش را اجرا کنیم.
محمدزاده گفت: ما می‌گوییم تعلیم قرآن کاملا ابداعی نیست. چون خدا، اولین معلم قرآن است و پیامبر(ص)، نخستین معلم انسانی قرآن بودند. بنابراین نمی‌توان در تعلیم قرآن، روش پیامبر(ص) را نادیده گرفت. نه می‌توان مطابق روش پیامبر عمل کرد؛ چون عصر حاضر اقتضائاتی دارد و نه می‌توان روش پیامبر را به صورت کامل کنار گذاشت. بنابر این باید در تعلیم قرآن همچون اجتهادی عمل کرد که در فقه شیعه وجود دارد. یعنی اصول و مبانی را از پیامبر(ص) بگیریم و چون تعلیم قرآن با مخاطب سرو کار دارد باید با اقتضائات عصر حاضر تطبیق داده و به مخاطب ارائه دهیم.
روخوانی شرط ورود به قرآن نیست
وی ادامه داد: در روش پیامبر(ص) برای آموزش قران، روخوانی شرط ورود به کلام الهی نبوده است. پیامبر(ص) در مکه حتی یک بار توصیه به تعلیم روخوانی نداشتند. در مدینه هم به اسرای جنگ بدر فرمودند به مردم سواد یاد بدهند که هم کارکرد آموزشی عرب زبان داشته و هم قرآن را می‌خواندند ولی این که کتاب درسی گذشته ما شرط ورود به قرآن باشد، از مسیر پیامبر(ص) جداست. ما می‌گوییم مسیر پیامبر عناصر دیگری داشته است که در کتاب‌های سابق کمرنگ بوده و به دلیل این انحراف، نتیجه‌بخش نبوده است.
فصل الخطاب آموزش قرآن، اسناد بالادستی آموزش و پرورش است
نباتی در ابتدا گفت: فصل الخطاب ما سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، سند برنامه درسی ملی، اهداف آموزشی علوم قرآن و سیاست های ابلاغی مقام معظم رهبری است. تنها درسی که در سیاست های ابلاغی رهبر شهید انقلاب نام برده شده، درس قرآن است و فرمودند روخوانی، روان‌خوانی، مفاهیم قرآن و تقویت انس دانش آموزان با قرآن است. رهبر شهید در سال ۱۳۷۹ خطاب به سازمان پژوهش و برنامه ریزی درسی به صورت خاص فرمودند که نیازی است داستان‌ها را در درس قرآن بیاورید و اینها را در کتاب دینی بگویید و بگذارید دانش آموزان در خواندن قرآن ممحض شوند.
وی با اشاره به تالیف کتاب جدید قرآن اول ابتدایی گفت: سه نظر درباره این کتاب وجود دارد. یکی این که بگوییم کتاب قرآن است یا نیست یا بگوییم تلفیقی است. من معتقدم این کتاب نه بر اساس سند برنامه درسی مصوب نوشته شده که بر اساس سند ملی غیرمصوب و نگاشت چهارم است. مطالبی که درباره قرآن، دینی و عربی در این کتاب نوشته شده، نشان می‌دهد که این کتاب بر اساس اسناد تحولی آموزش و پرورش نیست.
خواندن، ستون خیمه کلاس قرآن است
نباتی اضافه کرد: آقای محمدزاده به صورت تلویحی بحث روخوانی در پایه اول ابتدایی را نفی می‌کنند. من معتقدم در آموزش قرآن در هر شکلی خواندن، ستون خیمه کلاس قرآن است و اگر آن را حذف کنیم، چیزی از کلاس قرآن باقی نخواهد ماند. اولین دستوری که به پیامبر(ص) داده شد، خواندن بود. خواندن، کلید ورود به همه علوم است. معلم در درس فارسی موظف است خواندن و نوشتن را به کودکان یاد بدهد و کسب مهارت خواندن و نوشتن برای درس فارسی موضوعیت دارد و معلم، سایر درس‌ها از این مهارت کمال استفاده را می‌کنند.
وی ادامه داد: این که قرآن را در اول ابتدایی با خواندن آغاز می کنیم، به همان دلیلی است که فارسی را با خواندن آغاز می کنیم. بهترین موقعیت یاد دادن و خواندن و نوشتن، کلاس اول است. وقتی دانش‌آموز کلاس اول، حروف فارسی را یاد می گیرد، وارد درس قرآن می‌شوند و با همان حروف می‌تواند کلمات قرآنی را فرا گیرد. بیش از صد کلمه مثل نور، سلام و کتاب در درس بخوانیم و بنویسیم اول ابتدایی وجود دارد که در قرآن آمده است.
این کارشناس قرآنی افزود: کتاب قرآن اول ابتدایی به یک کتاب دینی تبدیل شده است. قرار بود موضوع نماز به صورت آزمایشی در کنار روخوانی و آن هم در سطح خواندن بعضی از عبارت‌ها گنجانده شود. ۱۱ سوره از ۱۳ سوره‌ای که در این کتاب بود، حذف شده است و فقط سوره‌های حمد و توحید آمده است. لذا جاذبه چندانی برای یادگیری ندارد.
هیچ مقدمه مهارتی برای آموزش قرآن وجود ندارد
محمدزاده گفت: اختلاف ما در مبانی است. این مساله که فلان سوره در کتاب بیاید یا نه یک مساله فرعی است. لذا باید تعریفی از تعلیم قرآن داشته باشیم. اگر منظور از تعلیم، همان روخوانی است، اسم این کتاب، تعلیم قرآن نیست. کاری که پیامبر(ص) انجام داده، تعلیم قرآن بوده است و روخوانی در آن نبوده، چرا می‌گویند کتابی که داخل آن روخوانی نیست، اسم تعلیم قرآن محسوب نمی‌شود؟
وی افزود: تعلیم قرآن پیامبر(ص) شامل یک مجموعه بوده و هیچ مقدمه مهارتی برای تعلیم قرآن وجود نداشته است. آیات الهی از روز اول متناسب با فضای جامعه و نیاز مخاطب و درد اجتماعی و فردی بر رسول خدا(ص) نازل می‌شد و پیامبر این آیات را تلاوت می‌کردند. عرب‌های عصر نزول نیز به مقدمات نیاز داشتند ولی خدا از روز اول قرآن را کتاب هدایت و تربیت نازل کرد و به همین دلیل قرآن یک کتاب تربیتی است نه مهارتی.
این قاری قرآن ادامه داد: اگر قرآن کتاب هدایت است، روخوانی را باید فرع بر هدایت بدانیم و هیچ مهارتی نباید مقدمه هدایت الهی باشد. مخاطب پیامبر(ص) چیزی بلد نبود و اجمالا الفاظ را می فهمید در حالی که کتاب سابق اول ابتدایی فهم را ضرورت انس با قرآن نمی‌دانست و سوره‌های مطرح‌شده، فهم‌محور نبود. لذا ما از همان روز اول، قرآن را کتاب غیرقابل فهم معرفی کردیم و این مساله در ضمیر ناخودآگاه فرهنگی اجتماعی جامعه نشست و فرهنگ دینی را نابود کرد.
وی افزود: سه دستور قرائت، تلاوت و ترتیل در قرآن آمده است و در کتاب لغات این سه واژه به معنای خواندن توام با فهم آمده است. انحرافی که در این زمینه ایجاد شد این بود که عنصر فهم گرفته شد درحالی که یک کلمه در قرآن به معنای روخوانی آمده است. یکی از معانی کلمه «امانی» که در آیه ۷۸ سوره بقره آمده، خواندن بدون فهم است و می‌فرماید خداوند عوام الناس یهود را سرزنش می‌کند که چرا کتاب مقدس را خواندید و نفهمیدید.
محمدزاده گفت: روخوانی ما را از این مسیر دور کرد. نگاه گتره‌ای مثل این که بگوییم فلان سوره چند آیه دارد، ما را از قرآن دور کرد. در روایات تاکید شده است که نگاه کوثری داشته باشیم نه نگاه تکاثری و در روایات آمده است که اهتمام شما تمام کردن سوره نباشد. لذا کتاب قرآن ابتدایی نتوانست با مخاطب ارتباط برقرار کند.
اهمیت روخوانی در منابع دینی آمده است
نباتی گفت: روخوانی را جبرئیل آغاز کرد و به پیامبر(ص) وحی کرد که بخواند و رسول خدا(ص) فرمود «خواندن نمی‌دانم.» پس اولین دستور قرآن، مساله خواندن است. اولین علم از علوم قرآنی بحث کتابت است که برای حفظ قرائت است و متن قرآن باقی بماند و حذف نشود. استاد شهید مرتضی مطهری معتقد بود برای بررسی هر پدیده‌ای باید زمان و مکان پدیده را مد نظر قرار داد. مقایسه زمان پیامبر با زمان کنونی و با توجه به آیه «بلسان قومه» ضروری است. لذا اگر پیامبر(ص) امروز حضور داشتند از فناوری‌هایی همچون هوش مصنوعی استفاده می‌کردند. در سیره اقوالی پیامبر ضرورت دارد که ما تابع محض باشیم و در سیره افعالی باید ببینیم در چه شرایطی بوده است.
وی افزود: در کتاب اول ابتدایی روایتی از حضرت زهرا(س) آمده که رسول خدا(ص) سوره‌هایی از قرآن را به فرزندانم حسن و حسین یاد داد. پس بحث آموزش قرآن وجود داشته است. بحث روخوانی یک مساله‌ای است که تابع مسائل دیگری است. عبدالرحمن سلمی معلم قرآن فرزندان امام حسین بود. پس تعلیم قرآن در آن زمان هم وجود داشته است و از دوره مکتب‌خانه که فارسی و قرآن با هم آموزش داده می‌شد، یک نگاه تلفیقی بوجود آمد.
این کارشناس قرآنی اضافه کرد: روخوانی در این کتاب متاثر از نگاه مکتب‌خانه‌ای است که کودکان همزمان با فارسی، قرآن را هم یاد می‌گرفتند. آموزش قرآن از سال ۷۶ از پایه سوم ابتدایی به پایه اول ابتدایی منتقل شد. چون سوم ابتدایی دیر بود و در هر صورت باید روخوانی را آموزش بدهیم. نیاز مخاطب در پایه اول احساس می‌شد و از سال ۸۲ تا کنون یک معلم پایه اول ابتدایی به من نگفت که چرا قرآن را باید در اول ابتدایی آموزش داد.
مشکل آموزش قرآن در روان‌خوانی است
نباتی تاکید کرد: مشکل ما روان‌خوانی است و نه روخوانی قرآن. کسی که قرآن را تلاوت می‌کند، بیشتر از حروف، حرکات را اشتباه می‌خواند. مشکل افراد در خواندن قرآن این است که خط قرآن و فارسی یکی است و تمرکزشان هنگام قرآن خواندن بر روی حروف است. دانش آموزان باید هنگام خواندن قرآن به علامت ها توجه کنند و لذا اسناد بالادستی تاکید کرده که روخوانی و روان‌خوانی را باید آموزش داد.
وی افزود: پژوهش‌های شورای عالی انقلاب فرهنگی نشان می‌دهد در سال های اخیر میزان یادگیری کودکان نسبت به گذشته به مراتب پیشرفت داشته است. رویکرد نظام آموزشی ما نخبه‌گزینی و قهرمان‌پروری است و به همین دلیل در آموزش، افول داشتیم. در المپیادهای شیمی، فیزیک، زیست و قرآن رتبه اول را داریم. چون معمولا معلمان و مدیران به جای آموزش همگانی به شناسایی نخبگان می پردازند.
نباتی ادامه داد: در کتاب اول ابتدایی ۲۳ پیام قرآنی و حدیثی داشتیم که کاربردی و تربیتی بود ولی این پیام‌ها در کتاب جدید به پنج پیام کاهش یافته است. از طرف دیگر در کتاب جدید ۲۳ داستان تخیلی به جای پیام‌های قرآنی آمده در حالی که ارتباطی با قرآن ندارند. در واقع این داستان ها درباره مفاهیم قرآنی است که برای کتاب هدیه های آسمانی مناسب است.
وی اضافه کرد: وقتی روخوانی، پیام‌های قرآنی و سوره‌ها در کتاب جدید حذف شود و فقط به داستان تخیلی بپردزاید، دقیقا کپی کتاب‌های مقدس بایبل برای کودکانی است که در کشورهای غربی به ناچار با مفاهیم و داستان‌های انجیل آشنا می‌شوند. با این روش دانش آموزان نه پیام قرآنی یاد می‌گیرند و نه آیه‌ای را می‌توانند بخوانند. آن زمانی که سوره و پیام قرآنی در کتاب اول بوده، چیزی یاد نگرفتند آیا حالا که همه کتاب به داستان و شعر اختصاص یافته آیا انتظار دارید که دانش آموزان قرآن یاد بگیرند؟
درسی که با مخاطب ارتباط نگیرد، محکوم به شکست است
محمدزاده گفت: قرآن اصالتا، کلام الله بوده و بعد کتاب الله شده است. قرآن از جنس سخن و کلام است ولی وقتی آن را کتبی می‌کنید و تمام برنامه درسی را مبتنی به یک فهم نادرست از قران سوار می‌کنید و ما این ستون را از زیر برمی‌داریم، ساختمان ریزش می‌کند.
وی افزود: استاد محمد خواجوی زمانی که مسئول دارالقرآن الکریم بود، می‌گفت طی یک گزارشی در دهه ۸۰ متوجه شدیم چند میلیون دوره‌نفر آموزش روخوانی قرآن داشتیم و به این نتیجه رسیدیم که آموزش حروف و علائم به معنای آموزش قرآن نیست و چون انس با قرآن در دانش آموز ایجاد نمی‌شود، قرآن را نمی‌خواند و بعد از مدتی فراموش می‌کند. برنامه درسی که انس ایجاد نکند و با مخاطب ارتباط نگیرد، محکوم به شکست است. اگر ۱۱۴ سوره را در کلاس اول بیاورید و ۱۸ هزار جمله قرآن را به عنوان پیام آسمانی بیاورید، مخاطب باید شما را بپذیرد ولی نپدیرفت.
این کارشناس قرآنی اضافه کرد: روخوانی، مقدمه تعلیم قرآن نیست. تعداد زیاد سوره و پیام نشان‌دهنده موفقیت کتاب نیست. آموزش قرآنی که انس و علاقه ایجاد کند، حتی اگر دانش آموز هیچ چیزی در آن کلاس یاد نگیرد چون انس و علاقه زمینه ایمان است و غایت این کتاب باید ایمان باشد تا باور جامعه اصلاح شود.
وی ادامه داد: روخوانی مقدمه نیست ولی دوستان درباره کتاب جدید این گونه قضاوت می‌کنند که چون در این کتاب روخوانی نیست به کتاب دینی تبدیل شده است در حالی که یکی از ساحت‌های ۹ گانه روخوانی است و بقیه مثل انس و تدبر در آن نبود یا کم بود. ما تا سنین راهنمایی معنای نماز را نمی‌دانستیم. کتاب جدید از ابتدا هر مطلبی را با فهم آموزش می‌دهد. اصل لایتغیر پیامبر این است که آموزش قرآن بدون فهم معنا ندارد. لذا یک فهم کودکانه برای کلاس اولی باید بدهیم.
محمدزاده افزود: بازخوردهای معلمانی که تدریس قرآن اول ابتدایی را به عهده داشتند، ثبت شده و به طرز معناداری با نظرسنجی های قبلی متفاوت است. در کتاب سابق فقط بخش پیام‌های آسمانی که موفقیت آمیز بود و در کتاب جدید نیز به پیام‌های آسمانی توجه شده است.
قرآن اول ابتدایی جدید بر اساس راهنمای اسناد بالادستی نیست
نباتی گفت: در کتاب جدید فقط پنج پیام قرآنی آمده و فقط حمد و سوره آمده است. ما باید بر اساس اسناد تحولی فعالیت کنیم. اهداف شایستگی‌محور. سوال این است که این کتاب بر اساس کدام سند نوشته شده است؟ راهنمای حوزه قرآن و عربی و راهنمای تفصیلی پایه اول ابتدایی هنوز تصویب نشده است. اگر این کتاب تلفیق (قرآن و دینی) است باید چارچوب تلفیق و اهداف شایستگی محور مصوب مشخص باشد.
وی افزود: گروهی که این کتاب را طراحی و تدوین کرده است باید توجه داشته باشد که طراحی دارای پنج مرحله و تدوین هشت مرحله دارد و لذا این کتاب بر اساس برنامه‌محوری نیست. هنوز برنامه‌ها تصویب نشده است و دوستان می‌گویند کتاب‌محوری را کنار گذاشته‌اند.
این کارشناس قرآنی تاکید کرد: این کتاب به صورت آزمایشی اجرا می شود ولی همان گروهی که این کتاب را ارائه کرده، بر اجرای آن نظارت و ارزیابی می‌کند در حالی که باید پژوهشگرانی از یک نهاد مستقل و بی‌طرف مثل پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش پژوهش کنند.