به گزارش ایرنا، سیدعباس صالحی شامگاه دوشنبه در سی‌امین یادروز حافظ، با اشاره به جایگاه بی‌بدیل حافظ در تاریخ و هویت زبان فارسی اظهار کرد: زبان فارسی برای ما ایرانیان نه‌فقط بخشی از هویت، بلکه رکن اصلی هویت ایرانی است و فارسی‌زبانان ایران و جهان باید به این افتخار کنند که حافظ در تاریخ این زبان و فرهنگ پا به عرصه وجود گذاشت.
وی افزود: زبان فارسی در گذر از دوره‌های باستان، میانه و پس از اسلام، ویژگی‌هایی یافته که آن را به یکی از اصلی‌ترین پایه‌های هویت ایران تبدیل کرده است.
صالحی ادامه داد: زبان‌های گوناگون نیز در شکل‌گیری این جایگاه نقش داشته‌اند، اما برای توضیح اینکه چرا حافظ چنین حقی بر گردن زبان فارسی دارد، می‌توان ساعت‌ها سخن گفت و همچنان از ابعاد این اثرگذاری سخن ناگفته باقی می‌ماند.
حافظ و آفرینش معنا در زبان فارسی
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به نقش حافظ در تحول واژگان زبان فارسی گفت: یکی از وجوه برجسته اثرگذاری حافظ، خلاقیت او در واژگان محوری و معناهایی است که به کلمات بخشیده است.
او ادامه داد: واژگانی که در دیوان حافظ به کار رفته‌اند و بسامد کاربرد آن‌ها، با آنچه پیش از دوران او در زبان فارسی وجود داشته، تفاوت‌هایی معنادار دارد.
صالحی افزود: حافظ در کاربرد واژگان، تنها به استفاده از ظرفیت‌های موجود زبان بسنده نکرد، بلکه پیوسته به خلق معنا پرداخت و کلمات را در افق‌های تازه‌ای از مفهوم و دریافت قرار داد.
او عنوان کرد: برای نمونه، واژه «رند» پیش از حافظ و در بخش‌هایی از ادبیات عرفانی، از معنای اراذل و اوباش فاصله گرفته بود، اما معنایی که حافظ به این واژه بخشید، با کاربردهای پیشین آن تفاوت داشت؛ رندی در جهان حافظ، به شخصیتی با باطنی پاک و ظاهری ناهمسان با معیارهای متعارف اشاره می‌کند.
وی با اشاره به بررسی‌های انجام‌شده درباره واژگان دیوان حافظ اظهار کرد: بنا بر برخی بررسی‌ها، ۵۰۶ واژه محوری در دیوان حافظ در مقایسه با کاربردهای پیش از دوران او، دستخوش تحول معنایی شده‌اند.
صالحی گفت: این نمونه نشان می‌دهد که حافظ چگونه دفتر و فصلی تازه در زبان فارسی گشود و از این جهت، همه ما به او مدیون هستیم.
حافظ؛ هنرمند ترکیب و گسترش ظرفیت‌های زبانی
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، توانایی حافظ در بهره‌گیری از ظرفیت ترکیبی زبان فارسی را از دیگر وجوه برجسته خلاقیت زبانی او دانست و گفت: زبان فارسی، زبانی ترکیبی با توانایی‌های گسترده در پیوند واژگان است و حافظ از این ظرفیت، بهره‌ای حداکثری برده و به زبان فارسی جلا و جلوه‌ای تازه بخشیده است.
وی افزود: بخشی از نوآوری‌های حافظ در ترکیب واژگان فارسی و عربی آشکار می‌شود.
صالحی اضافه کرد: علامه دهخدا نیز در مواجهه با عربی‌ستیزی، به حافظ استناد می‌کند؛ چراکه شماری از برجسته‌ترین خلاقیت‌های زبانی این شاعر، در همین ترکیب‌های فارسی و عربی جلوه‌گر شده است.
او بیان کرد: حافظ در این عرصه، ترکیب‌های تازه‌ای آفرید و با واژه‌سازی و پیوند دادن عناصر زبانی، بر غنا و توانایی زبان فارسی افزود.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی عنوان کرد: ترکیب‌های متشکل از واژگان فارسی و عربی، از ویژگی‌های برجسته هنر زبانی حافظ شیرازی است و نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از تنوع و ظرفیت‌های زبان برای آفرینش ادبی بهره گرفت.
نوآوری حافظ در ایهام و چندلایگی معنا
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به جایگاه صنعت ایهام در شعر حافظ گفت: این آرایه ادبی پیش از حافظ نیز در شعر فارسی وجود داشت، اما او با نوآوری‌ها و شگردهای تازه خود، به چندمعنایی شدن متن، جان و مایه‌ای جدید بخشید و این صنعت ادبی را به عمقی متفاوت رساند.
وی افزود: تفاوت ایهام در شعر پیش و پس از حافظ، تنها در شمار کاربردها یا شکل ظاهری آن نیست، بلکه در روش‌ها و شیوه‌هایی است که شاعر برای چندلایه کردن متن به کار می‌گیرد؛ شیوه‌هایی که مخاطب را به لایه‌های درونی‌تر معنا می‌برند و او را در ابهامی جذاب و تامل برانگیز قرار می‌دهند.
صالحی ادامه داد: حافظ با بهره‌گیری از این شگردها، امکان دریافت‌های گوناگون از یک متن را گسترش داد و ایهام را به سطحی تازه از عمق و اثرگذاری رساند که از این منظر نیز حق حافظ بر زبان فارسی، حقی ویژه و ماندگار است.
وی بیان کرد: باید بدانیم که حافظ بر گردن ما حقی بزرگ دارد و ما نیز در برابر این میراث گران‌سنگ، دینی فراوان بر عهده داریم.
وقتی زبان در شعر حافظ به نغمه تبدیل می‌شود
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، موسیقی شعر را از دیگر جنبه‌های برجسته هنر حافظ برشمرد و گفت: شعر در تاریخ ادبیات همواره با موسیقی پیوند داشته و شاعران در قالب‌های مختلف، از ظرفیت‌های موسیقایی زبان بهره گرفته‌اند، اما حافظ کاری فراتر انجام داده است.
صالحی ادامه داد: حافظ شیرازی شعر خود را به موسیقی تبدیل کرده و این ویژگی، با برخورداری صرف از لحنی موسیقایی تفاوت دارد.
وی افزود: اینکه زبان به نغمه تبدیل شود، کار آسانی نیست و حافظ این توانایی را در شعر خود به نمایش گذاشته است؛ اینکه چگونه می‌توان با زبان، نغمه آفرید و موسیقی را در تار و پود کلام جاری کرد، از هنرهای خاص او به شمار می‌رود.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به دیدگاه محمدرضا شفیعی کدکنی درباره گونه‌های موسیقی معنوی در شعر، اظهار کرد: بر اساس این دیدگاه، موسیقی معنوی شعر دارای چهار گونه است و حافظ توانسته است در تأثیرگذاری این نوع موسیقی، فضایی تازه ایجاد کند.
صالحی ادامه داد: در غزل حافظ، موسیقی تنها در وزن، قافیه و آهنگ واژگان خلاصه نمی‌شود، بلکه با مضمون و محتوای شعر پیوند می‌خورد و به نیرویی برای انتقال عاطفه، اندیشه و معنا تبدیل می‌شود.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: این پیوند میان موسیقی و مضمون، یکی از رازهای ماندگاری غزل حافظ و تأثیر عمیق آن بر مخاطبان در دوره‌های مختلف است.
غزل حافظ؛ آمیزه‌ای از استحکام، تصویر و شور
صالحی بیان کرد: حافظ غزل فارسی را دگرگون کرد و به آن ویژگی‌هایی بخشید که این قالب شعری را به قله‌ای تازه رساند.
او با اشاره به سخنان رهبر شهید انقلاب در کنگره حافظ در سال ۱۳۶۷، گفت: ایشان ویژگی‌های غزل حافظ و جایگاه او در تحول این قالب مورد توجه قرار دادند.
صالحی ادامه داد: در تحلیل‌های مطرح‌شده درباره شعر فارسی، این تفاوت میان قصیده و غزل در نظر گرفته می‌شود که قصیده از واژگان مستحکم و فخیم برخوردار است، اما غزل در بسیاری از نمونه‌های پیشین، از این میزان استحکام واژگانی بهره نداشت.
او گفت: اما حافظ از این مرزبندی عبور کرد و ویژگی‌های زبانی قصیده و غزل را در شعر خود به هم نزدیک ساخت؛ از همین رو، واژگان غزل او نیز فخامت و استحکام ویژه‌ای دارند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به تفاوت ظرفیت‌های تصویرپردازی در قالب‌های شعری اظهار کرد: در مقایسه سنتی میان مثنوی و غزل، تصویرپردازی از ویژگی‌های برجسته مثنوی به شمار می‌رفت، در حالی که آفرینش تصویرهای گسترده و اثرگذار در قالب غزل دشوارتر بود.
او افزود: شاعران پیش از حافظ، در بسیاری از نمونه‌ها، به اندازه او در این عرصه توانمند نبودند، اما حافظ تحولی در تصویرسازی غزل ایجاد کرد.
صالحی ادامه داد: غزل حافظ از نظر تصویرپردازی، استحکام واژگانی و ظرفیت‌های موسیقایی، با غزل پیش از او تفاوت دارد.
او اضافه کرد: همچنین غزل شورآفرین، پیش از حافظ به گستردگی و برجستگی‌ای که در شعر او می‌بینیم، حضور نداشت؛ حافظ این امکان را گسترش داد و نشان داد که غزل فارسی می‌تواند در کنار لطافت و ظرافت، از نیرویی شورانگیز و برانگیزاننده نیز برخوردار باشد.
وی اظهار کرد: حافظ با این ویژگی‌ها، ظرفیت‌های زبان فارسی را در یکی از بلندترین قله‌های ادبی آن به نمایش گذاشت و افق تازه‌ای پیش روی شعر فارسی گشود.
حافظ قلمرو زبان فارسی را گسترش داد
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به جایگاه حافظ در گسترش نفوذ فرهنگی زبان فارسی، گفت: ایران در طول تاریخ، قلمرو گسترده‌ای از زبان و فرهنگ فارسی را حفظ کرده است و حافظ این قلمرو زبانی را وسیع‌تر و عمیق‌تر ساخت.
وی افزود: اگر به مناطق مختلف حوزه تمدنی ایران و قلمرو فرهنگ ایرانی بنگریم، درمی‌یابیم که پس از حافظ، اتفاقی تازه در جایگاه و نفوذ این زبان و در پیوندهای ادبی و فرهنگی آن رخ داده است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: حافظ تنها در مرزهای جغرافیایی ایران باقی نماند، بلکه شعر او در گستره‌ای وسیع از فرهنگ فارسی‌زبانان و فارسی‌دوستان نفوذ کرد و به یکی از پیوندهای ماندگار این حوزه تمدنی تبدیل شد.
صالحی با تاکید بر اهمیت پاسداشت زبان فارسی اظهار کرد: زبان فارسی پشتوانه این ملت است و می‌تواند در برابر توطئه‌ها و تهدیدهایی که هویت و همبستگی ملی را هدف قرار می‌دهند، نقشی پایدار ایفا کند.
وی در پایان با اشاره به میراث معنوی حافظ و آرمان‌های انسانی بازتاب‌یافته در شعر او، گفت: امیدواریم به برکت روح قدسی لسان‌الغیب، جهانی آمیخته با عدالت، آزادی و صلح داشته باشیم؛ جهانی که با آرمان‌ها و خواسته‌های حافظ همخوان باشد و در آن، انسان و کرامت او در کانون توجه قرار گیرد.