در میانه جنگ، تحریم و محاصره، بازار دارو با چالش‌هایی مواجه است که زندگی مردم را تحت تأثیر قرار داده است. تولید، تأمین و توزیع دارو در کشور همواره با مشکل نقدینگی روبه‌رو بوده، اما اکنون، در شرایط جنگی، این مشکلات و تلاش‌ها برای رفع آن‌ها تشدید شده و مباحث و انتقادها نیز افزایش یافته است. در این زمینه موضوعات متنوعی، از تعارض منافع گرفته تا سوءمدیریت، بلاتکلیفی مردم و هزینه بالای دارو، مطرح است که نیازمند بررسی و روشنگری برای افکار عمومی است.
برای بررسی وضعیت دارو در کشور، در تازه ترین برنامه «تلاقی» میزبان دو کارشناس بوده ایم، دو سخنگو، یکی مهندس محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و داروی وزارت بهداشت، و دیگری دکتر هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان کشور.
ایرنا: آیا در حال حاضر دارو عملاً از ارز ترجیحی بهره‌مند است؟ اگر پاسخ مثبت است، دلیل افزایش قیمت‌ها چیست؟
محمد هاشمی: درباره ارز ترجیحی همواره بحث‌های جدی مطرح بوده است؛ ارز ترجیحی حذف نشده است. هر از گاهی شایعاتی در فضای مجازی منتشر می‌شود مبنی بر این که ارز ترجیحی داروحذف شده است. این شایعات بعضا ناشی از برداشت‌های نادرست و شتاب‌زده از برخی نامه‌های مدیران ماست. برای مثال، در یکی از نامه‌ها درباره حذف ارز ترجیحی برخی از مواد حد واسط صحبت کرده بودیم و در برخی نامه‌های دیگر نیز به موضوعات جانبی مانند رنگ‌ها و بسته‌بندی پرداخته بودیم. برخی افراد که امیدوارم این کارشان سهوی بوده باشد این موضوع را به کل زنجیره دارو، از تولید تا داروخانه، تعمیم می‌دهند و موجب تشویش افکار عمومی می‌شوند؛ البته ما نیز تلاش می‌کنیم بسیار سریع روشنگری کنیم؛ اما زمانی که اخبار منفی منتشر می‌شود و گردش پیدا می‌کند، مهار آن تا حدودی دشوار است.
۹۸ درصد داروها، به لحاظ تعداد، در داخل تولید می‌شود
ایرنا: یعنی می‌فرمایید دارو ارز ترجیحی دارد؟
هاشمی: بله؛ اما اجازه بدهید وارد جزئیات قیمت آن نشوم؛ زیرا واقعاً لازم است یک جلسه صرفاً به موضوع ارز اختصاص یابد. اگر بخواهیم فقط به این موضوع بپردازیم، فکر می‌کنم فرصت پرداختن به مباحث دیگر فراهم نشود. فقط در نظر داشته باشید که ما تمرکز بیشتری بر داروهای خاص و مربوط به بیماریهای صعب‌العلاج گذاشته‌ایم. خوشبختانه، سال‌هاست این توفیق را داریم که به مردم بگوییم حدود ۹۸ درصد و اندی از داروها، به لحاظ تعداد، در داخل تولید می‌شود. با این حال، به لحاظ ریالی، حدود ۸۴ درصد بازار داروی ایران متعلق به داروهای تولید داخل و حدود ۱۳ تا ۱۴ درصد آن متعلق به داروهای خارجی است. منظورم این است که همان درصد کمتری که درباره داروهای وارداتی خاص مطرح می‌کنیم، ارز بسیار زیادی نیاز دارد. از آنجا که این عزیزان واقعاً در اولویت ما هستند، تلاش می‌کنیم بیشترین تمرکز و اولویت را به آن‌ها اختصاص دهیم.
مشکل اصلی صنعت دارو، نقدینگی است
ایرنا: در شرایط جنگ، درگیری و محاصره، صنعت داروی کشور همچنان فعال و پویاست. با این حال، این صنعت ناچار به فروش نسیه است و برخی می گویند شاید حدود ۳۰۰ همت بدهی در زنجیره تأمین و در ارتباط با بیمه‌ها داشته باشد. برای مواجهه با این وضعیت چه باید کرد؟
هادی احمدی: مشکل اصلی صنعت داروی ما، نقدینگی است که در کل زنجیره تأمین وجود دارد؛ زیرا وقتی زنجیره تأمین با مشکل نقدینگی مواجه شود، تمامی بخش‌های آن تحت تأثیر قرار می‌گیرند.
داروخانه‌ها ۸۵ همت از بیمه و سازمان هدفمندسازی طلب دارند
در حال حاضر که با شما صحبت می‌کنیم، داروخانه‌های سراسر کشور بیش از ۸۵ همت از سازمان‌های بیمه‌گر و سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها طلب دارند. این میزان بدهی، توان اقتصادی همکاران ما را در داروخانه‌ها با مشکل مواجه کرده است. تاکنون بیش از هشت همت چک برگشتی داشته‌ایم. دیروز با یکی از مدیران بخش تولید صحبت می‌کردم و ایشان می‌گفت که کمبود نقدینگی واقعاً به کل زنجیره تأمین آسیب می‌زند. همه این مسائل ما را به این پرسش بازمی‌گرداند که چرا باید چنین وضعیتی وجود داشته باشد؟ چرا سازمان‌های بیمه‌گر نباید به تعهدات قانونی خود عمل کنند؟ همین پرسش درباره سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها نیز مطرح است. در خصوص موضوع ارز نیز در سال‌های اخیر، تقریباً همواره مجلس و سازمان برنامه و بودجه، حدود نیمی از ارز درخواستی سازمان غذا و دارو برای تأمین دارو را در اختیار آن قرار داده‌اند. اما وقتی ارز کافی در اختیار صنعت دارو قرار نمی‌گیرد، سازمان غذا و دارو نمی‌تواند معجزه کند.
ما در موضوع ارز با سه مشکل مواجهیم: تخصیص ارز، تأمین ارز و انتقال ارز. در هر سه بخش مشکل داریم. حتی انتقال ارز نیز امکان‌پذیر نیست؛ زیرا به هر حال مسیرها بسته است. آقای دکتر در این زمینه توضیح خواهند داد. تأمین ارز نیز با مشکل مواجه است. آقای همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی، فرموده‌اند که ارز دارو را پرداخت کرده‌اند. من دیروز نیز در گفت‌وگو با یکی از خبرگزاری‌ها گفتم که این اقدام، کاری فراتر از وظیفه آن‌ها نبوده است و باید بیش از این به صنعت دارو اختصاص داده شود. درخواست ما این است که سیاست‌گذاران و کسانی که در حوزه عرضه دارو سیاست‌گذاری می‌کنند، به خواسته‌های وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو توجه کنند. وقتی برای ارز دارو، مثلا ۱۵۰ همت درخواست می‌شود، چرا باید با ۸۰ تا ۸۵ همت موافقت کنند؟ این فاصله، در تأمین دارو چالش ایجاد می‌کند. امیدواریم از این پس، کسانی که تصمیم می‌گیرند، بیشتر آشنا به حوزه سلامت باشند و به تصمیماتی که از سوی این حوزه مطرح می‌شود، احترام بگذارند.
صنعت بیمه ما خودش بیمار است
ایرنا: بخشی از بدهی‌ها و مشکل نقدینگی که به آن اشاره کردید، به وضعیت بیمه‌ها بازمی‌گردد؛ اما بیمه‌ها نیز طبیعتاً در شرایط کنونی با مشکلاتی مواجه هستند. در این زمینه چه باید کرد؟
احمدی: در این خصوص، فکر می‌کنم صنعت بیمه ما خود بیمار است و از یک صنعت بیمه بیمار نمی‌توان انتظار درمان بیماران دیگر را داشت. به نظر من، صنعت بیمه باید به‌جای پرداخت قبوض و هزینه داروها و خدمات پاراکلینیکی، به سمت خرید راهبردی حرکت کند. پیشنهاد ما این است که بیمه‌ها با خریدهای راهبردی، منابع محدود خود را هوشمندانه و در جای مناسب هزینه کنند و خدمات را با بهترین کیفیت و کمترین هزینه خریداری کنند. خرید راهبردی سازوکاری است که در همه کشورهای جهان وجود دارد. در حال حاضر، صنعت بیمه ما صرفاً پرداخت‌کننده قبوض است و مانند یک بانک عمل می‌کند؛ به این معنا که هر فردی قبضی ارائه می‌کند، هزینه آن پرداخت می‌شود. در زمینه خرید راهبردی اقدامی صورت نگرفته است. فکر می‌کنیم در وهله نخست، بیمه‌های ما باید متمرکز شوند.
کجای دنیا ۳۰ بیمه تکمیلی و سه بیمه پایه دارد؟
چرا اکنون باید بیش از ۳۰ بیمه تکمیلی و سه بیمه پایه داشته باشیم؟ در کجای جهان چنین وضعیتی وجود دارد؟ بیمه‌ها و صندوق‌های بیمه باید تجمیع شوند. تصور می‌کنم خواسته سازمان غذا و دارو نیز همین باشد که منابع بیمه‌ها در یک مجموعه تجمیع شود و این منابع، هوشمندانه و بر اساس ضوابط مشخص هزینه شود؛ اما اکنون چنین نیست. به نظر من، مشکل ما در حوزه بیمه بیشتر به مدیریت‌ها بازمی‌گردد. درغیر این صورت، سازمانی که شرکت شستا را در اختیار دارد و از این میزان امکانات تولید، توزیع، کارخانه، هتل، کشتیرانی و سایر دارایی‌ها برخوردار است، نباید با کمبود منابع مواجه شود. این مسئله، ریشه در جای دیگری دارد که باید بررسی شود.
ایرنا: جناب هاشمی، در این شرایط، برای مقابله با اقدام غیرانسانی محاصره اقتصادی چه می‌کنید؟ آیا مسیرهای ویژه دارید؟ برای مثال، گمرک ویژه‌ای برای ورود فوری دارو یا مواد اولیه آن در نظر گرفته شده است؟
هاشمی: اجازه بدهید ابتدا در تکمیل فرمایش آقای دکتر احمدی، موضوعاتی را مطرح کنم. هنگامی که در جلسات مهم تصمیم‌گیری یا تصمیم‌سازی حضور داریم، معمولاً فرصتی برای پرداختن به مشکلات مزمن فراهم نمی‌شود. اکنون ترجیح می‌دهم این موضوع را کمی بیشتر باز کنم. کافی است به آرشیو همین خبرگزاری ایرنا، در بخش‌های اجتماعی، سلامت و حتی اقتصادی مراجعه کنید. خواهید دید موضوعاتی که اکنون درباره آن‌ها صحبت می‌کنیم، گویی همان موضوعاتی است که ۲۰ سال پیش نیز مطرح بوده است. حتی می‌توان نام گویندگان و مرجع برخی از آن خبرها را تغییر داد و دید که محتوای آن‌ها دقیقاً با صحبت‌های امروز برابری می‌کند.
موضوعات امروز دارو، همان مشکلات ۲۰ سال قبل است!
وقتی درباره بیمه‌ها صحبت می‌کنیم، با مشکلی مزمن مواجه هستیم. وقتی از انباشت بدهی‌ها سخن می‌گوییم، باز هم مسئله‌ای مزمن را مطرح می‌کنیم. در سال‌های اخیر، مشکل دیگری نیز داشته‌ایم و آن، مدیریت‌های کوتاه‌مدت بوده است. برای مثال، در سه سال دولت شهید رئیسی، چهار بار رئیس سازمان غذا و دارو تغییر کرده‌است. همین وضعیت را می‌توانید در بخش‌های دیگر، از جمله سازمان برنامه و بودجه نیز بررسی کنید. یک مدیر برای مدیریت کردن، ابتدا باید در جایگاه خود تثبیت شود، پیشینه سازمان را مرور کند و سپس چشم‌اندازی برای آینده ترسیم کند. در چارچوب تفکر راهبردی نیز باید سایر ارکان تصمیم‌گیری را در تصمیم‌های خود لحاظ کند، برای متقاعد کردن آن‌ها اقدام کند، به تصمیم برسد و در نهایت، آن تصمیم را نهایی کند. واقعاً نمی‌توانیم در دو، سه یا چهار سال به تصمیمی برسیم که مشکلات اساسی را حل کند. در نتیجه، همواره تلاش می‌کنیم مشکلات را در سطح ظاهری و درویترین برطرف کنیم. تقریباً می‌توان گفت بیشتر مشکلاتی که پیش‌تر درباره آن‌ها صحبت می‌شد، همچنان وجود دارند.
در دوره پیشین حضورم در وزارت بهداشت، طرح تحول سلامت را داشتیم. این طرح بسیار خوب پیش می‌رفت و مردم نیز ازآن رضایت داشتند؛ اما به دلیل آن که آینده را پیش‌بینی نکرده و محدودیت‌ها را در نظر نگرفته بودیم، طرحی خوب، در نطفه خفه شد. هنگامی که شرایط بحرانی‌ترمی‌شود، مانند موضوعاتی که شما مطرح کردید، مشکلات نیز شدت می‌گیرند. ما دو جنگ بسیار دشوار را پشت سر گذاشته‌ایم. شاید اگر کشورهای پیشرفته و مدرنی که ادعای فراوانی در زمینه برنامه‌ریزی و سایراموردارند، حتی یک روز با چنین اتفاقاتی مواجه می‌شدند، اساس ساختارشان از هم می‌پاشید. در ابتدا باید قدردان همه کسانی باشیم که در این مسیر نقش داشته‌اند و در رأس آن‌ها، رهبرشهید؛ چراکه نظام به‌گونه‌ای سازمان‌یافته پیش رفته است که با وجود تمام این اتفاقات، همچنان پابرجا هستیم.
بسیاری از ما هنوزدرک واقعی از شرایط جنگی نداریم. وقتی شرایط را جنگی تلقی نمی‌کنیم، تصمیم‌های عادی می‌گیریم. بنابراین، برای آن که ذهنیت و رویکرد خود را با شرایطی که در آن قرار داریم هماهنگ کنیم، لازم است تصمیم‌های چابک بگیریم و فرایندهای خود را تسهیل کنیم. در برخی موارد نیز باید ریسک کنیم و مسئولیت آن را بپذیریم. با این حال، از آنجا که مدیریت‌های کوتاه‌مدت نیز بر امور ما حاکم است، این وضعیت مدیر را هنگام تصمیم‌گیری با چالش مواجه می‌کند. بنابراین، هر اتفاق خوشایند یا ناخوشایندی که با آن مواجه هستیم، صرفاً به سازمان غذا و دارو، وزارت بهداشت یا سازمان برنامه و بودجه مربوط نیست. همه ما در یک کشتی نشسته‌ایم و باید با یکدیگر تصمیم‌های بزرگی بگیریم و براجرای آن‌ها بایستیم.
به قول شهید قاسم سلیمانی، در بحران‌ها و محدودیت‌ها فرصت‌هایی وجود دارد که شاید در شرایط عادی وجود نداشته باشد. اکنون، با توجه به شرایطی که در آن هستیم، می‌توانیم با تصمیم‌های درست و راهبردی و با بهره‌گیری از اندیشه‌ها و افکار بزرگ، اقدام کنیم. ما قوانینی داریم که، در سال‌های ۱۳۳۲ یا ۱۳۳۴ نوشته شده‌اند و چنان کارآمد بوده‌اند که هنوز پاسخ‌گوی نیازهای ما هستند. باید از سخن گفتن صرف و پرگویی عبور کنیم و به راهکارهای چاره‌ساز برسیم.
با آسیب‌دیدن زیرساخت‌ها، در تأمین مواد اولیه محدودیت داریم
درباره تحریم‌ها، بسیاری از محدودیت‌هایی که برای ما ایجاد شده، به آسیب‌دیدن زیرساخت‌ها بازمی‌گردد. همان‌طور که می‌دانید، پتروشیمی‌ها و زیرساخت‌های ما را هدف قرار داده‌اند و در تأمین مواد اولیه با محدودیت مواجه شده‌ایم. ضمن این که، اگرچه می‌گوییم ۹۸ درصد داروها در داخل تولید می‌شود، تمام اجزای مورد نیاز این تولیدات را خودمان تولید نمی‌کنیم. به هر حال، به برخی مواد حد واسط نیاز داریم که باید وارد شوند. همچنین، در تمام این زمینه‌ها، بیشتر به فکر تولید نمونه مشابه بوده‌ایم. باید به اندازه‌ای فراغت و امکان برنامه‌ریزی داشته باشیم و امور به‌گونه‌ای طراحی و در مسیر مناسب قرار گیرد که بتوانیم برای توسعه مولکول‌های دارویی خود برنامه‌ریزی کنیم. این کاری است که توانایی انجام آن را داریم.
قیمت دارو افزایش یافته، اما مگر نان گران نشده؟
اکنون شرکت‌های دارویی ما توانسته‌اند حتی در اروپا مجوز دریافت کنند و این دستاورد کوچکی نیست. دارو و صنعت داروسازی ایران واقعاً از جمله صنایعی است که موجب تاب‌آوری ما شده‌اند. اکنون ممکن است در زمینه قیمت، مسائلی مطرح شود، بدون آن که سایر شرایط در نظر گرفته شود. در پاسخ به هر کسی که می‌گوید قیمت دارو افزایش یافته است، می‌خواهم بپرسم: آیا نانی که چند روز پیش یا چند ماه پیش می‌خریدید، همچنان همان قیمت را دارد؟ به هرحال شرایط دچار تغییر شده است.
ایرنا: مصادیقی از اقدامات مهم و همراه با ریسک را بیان کنید. می‌توانید دو اقدام مهم را که انجام شده، نام ببرید؟
هاشمی: آقای دکتر به موضوع تخصیص اشاره کردند. اتفاقاً تخصیص ارز آن‌قدر مهم بوده که ایشان و همکارانشان از انجام آن خوشحال هستند؛ اما می‌خواهم بگویم ارزی که تخصیص داده می‌شود، لزوماً تأمین نمی‌شود. برای مثال، در بهمن‌ماه یا شاید دی‌ماه، با دشواری‌های فراوان ارز را فراهم کردیم، اما نتوانستیم آن را انتقال دهیم. آیا این مسئله صرفاً تقصیر سازمان غذا و دارو، وزارت بهداشت یا سازمان برنامه و بودجه است؟ خیر؛ دستگاه‌های دیگر نیز باید وظایف خود را به‌درستی انجام دهند. اگر محدودیتی وجود دارد، باید آن را بیان کنند، نه این که صرفاً به حلقه پایانی زنجیره بپردازیم و بگوییم دارو در داروخانه موجود نیست. همان‌طور که عرض کردم، ارز را با دشواری‌های فراوان فراهم کرده‌ایم، اما انتقال آن انجام نشده است. در مورد هند، حتی ارز را نیز پرداخت کرده‌ایم.
حتی ارز را به هند پرداخت کرده‌ایم، اما دارو و مواد اولیه نرسید
ایرنا: اما دارو و مواد اولیه نرسیده است. چرا نرسیده است؟
هاشمی: مواد اولیه نیز خریداری شده، اما نرسیده است؛ زیرا در محاصره هستیم. این موضوع آن‌قدر اهمیت داشته که شخص رئیس‌جمهور نیز برای پیگیری آن وارد عمل شده‌اند.
ایرنا: آقای دکتر، بحث همین است. در هر صورت، دارو مانند نان و آب، نیاز ضروری مردم است.
هاشمی: بله، اما شرایط و دلایل را نیز باید در نظر گرفت. با وجود مشکلات تأمین داروهای اعصاب و روان، در نهایت راه‌هایی پیدا کردیم و مشکلات را کاهش دادیم؛ البته نمی‌توان درباره همه این راه‌ها در شرایط خاص کنونی صحبت کرد؛ برای مثال، برخی داروها را از کشور ثالث وارد می‌کنیم؛ اما برخی دیگر باید مستقیماً از کشور مبدأ به مقصد ارسال شوند و برای تأمین آن‌ها فقط یک مسیر وجود دارد. واقعاً نمی‌توان بسیاری از این مسائل را به‌صورت علنی تشریح کرد.
خلاقیت و ظرفیت فراوان دولت و بخش خصوصی در تامین دارو
با این حال، بدانید که در نیروهای داخلی ما، چه دردولت وچه در بخش خصوصی، خلاقیت و ظرفیت فراوانی وجود دارد. این مجموعه‌ها از چنان اعتباری برخوردارند که حتی برخی شرکت‌های خارجی حاضرند بدون دریافت وجه، کالا را تحویل دهند و سپس پول خود را دریافت کنند. این‌ها ظرفیت‌هایی است که خودمان ایجاد کرده‌ایم و اکنون از همه آن‌ها استفاده می‌کنیم.
مشکلات در مواد مخدر مورد نیاز داروسازی
وقتی از تاب‌آوری صحبت می‌کنم، منظورم همین است که با وجود تمام این اتفاقات، چنین اقداماتی انجام شده است. بخشی از مسائل نیز به سیاست‌گذاری‌های کلان بازمی‌گردد. برای مثال، اکنون در زمینه مواد مخدر مورد نیاز داروسازی، با نیاز شدیدی مواجه هستیم. پیش از انقلاب، در کنوانسیون بین‌المللی کشت مواد مخدر حضور داشتیم و پس از آن، به هر دلیلی، از آن خارج شدیم. با این حال، وضعیت ما چندان نامناسب نبود؛ زیرا بخشی از مواد کشف‌شده توسط پلیس در جریان مبارزه با مواد مخدر، در اختیار ما قرار می‌گرفت. اما در مقطعی شرایط تغییر کرد؛ هم وضعیت افغانستان تغییر یافت و هم الگوی مصرف مصرف‌کنندگان ازمواد سنتی بیشتر به سمت مواد صنعتی رفت. در نتیجه، کشفیات مواد مخدرسنتی کاهش یافت. ما از سه یا چهار سال پیش این وضعیت را پیش‌بینی کرده بودیم؛ اما تصمیم نگرفتن یا تأخیر در تصمیم‌گیری نیز به بروز مشکلات دامن می‌زند. موضوع را به تأخیر انداختیم تا به امسال رسیدیم؛ سالی که هم‌زمان با جنگ نیز مواجه هستیم. ضمن این که هشدارهایی که داده‌ایم، گاهی برای خود ما هزینه داشته است. اگر نامه محرمانه بنویسیم یا موضوع را در جلسات محرمانه مطرح کنیم، ممکن است نتیجه‌ای نداشته باشد. اگر هم آن را رسانه‌ای کنیم، بحث تشویش اذهان مطرح می‌شود؛ اما به هر حال، باید اقدامی صورت گیرد.
دوستان ما باید برای گرفتن تصمیم‌های قاطع همراه شوند. هر اقدامی، طبیعتاً دشواری‌هایی نیز دارد. فکر می‌کنم همه ما باید در حوزه مسئولیت و مأموریت خود، راهکارهایی را که در اختیار داریم به کار بگیریم و وظایفمان را انجام دهیم. سپس، در قالب یک اجماع کلی که مقام های مسئول بالاتر باید آن را شکل دهند، به تأمین نیازها برسیم تا ناچار نباشیم در دقیقه نود اقدام کنیم.
ایرنا: بله؛ به زبان ساده، شما به خشخاش نیاز دارید، اما حتی برای مردم عادی هم پیامک ارسال می‌شود که خشخاش نکارید.
هاشمی: درباره این موضوع نیزواقعاً می‌توان بسیارصحبت کرد. همه این مسائل راهکار دارند؛ راهکارهای علمی آن‌ها نیز پیش‌بینی شده است. وزارت جهاد کشاورزی، وزارت بهداشت، ستاد مبارزه با مواد مخدر و پلیس باید با یکدیگر همکاری کنند. دستورالعمل آن کاملاً مشخص است. تصمیمی که باید پنج یا سه سال پیش گرفته می‌شد، اکنون گرفته شده است و فکر می‌کنم ان‌شاءالله در سال ۱۴۰۷ دیگر در این زمینه نیازی نداشته باشیم. اما تصمیمی را که اکنون به‌درستی گرفته‌ایم، می‌توانستیم زودتر اتخاذ کنیم.
ایرنا: آقای دکتر، این روزها از سوی مجلس و رسانه‌های همسو با آن، موضوع تعارض منافع در حوزه دارو بسیار مطرح می‌شود. به زبان ساده، می‌گویند از تولیدکننده و توزیع‌کننده تا تصمیم‌گیرنده، همگی پزشک هستند و بسیاری از پزشکان تصمیم‌گیر نیز هم‌زمان در هیئت‌مدیره چندین شرکت عضویت دارند. منتقدان معتقدند این افراد بیش از منافع مردم، به فکر منافع خود هستند و دچار تعارض منافع‌اند؛ حتی شنیده‌ام برخی در جاهای مختلف و مجلس پیشنهاد کرده‌اند مسئولان این حوزه کنار بروند تا خود آن‌ها برای واردات دارو اقدام کنند. آیا چنین موضوعی را شنیده‌اید؟
هاشمی: ادعا کردن دشوار نیست؛ اما پرسش من این است که چه کسی می‌تواند کیفیت را تضمین کند؟ تضمین این موضوع دشواری‌های فراوانی دارد و هر کسی جرئت ورود به آن را ندارد. باید اطمینان داشته باشیم که حتی دارویی معتبرو باکیفیت، در طول یک زنجیره کامل، سالم به کشور و به دست مردم می‌رسد. نحوه حمل دارو بسیار مهم است؛ گاهی دارو وارد کشور شده، اما در ترخیص آن با مشکل مواجه بوده‌ایم و برای کاهش زمان ترخیص اقدام کرده‌ایم. باید توجه داشت که بخشی از این مسائل، علمی است و علم شوخی‌بردار نیست. کافی است یک برچسب اشتباه روی دارویی نصب شود تا اتفاقاتی رخ دهد که هر یک می‌تواند امنیت روانی مردم را به‌شدت مختل کند.
ایرنا: بله مسئولیت شما در این حوزه بسیار سنگین است. آقای دکتر احمدی، به نظر شما موضوع تعارض منافع چگونه قابل حل است و اساساً مسئله چیست؟
احمدی: یکی از مشکلات اصلی در حوزه سلامت این است که شماری از تصمیم‌گیران و تصمیم‌سازان، خود از جنس این حوزه نیستند. درباره تعارض منافع، پرسش من این است؛ اگر مدیری با سیستم آشنا نباشد و در زنجیره تأمین کار نکرده باشد، چگونه می‌توان او را در رأس مجموعه بزرگی قرار داد که سلامت مردم به آن وابسته است؟ این کار مانند آن است که به راننده‌ای تازه‌کار بگوییم پشت فرمان اتوبوس بنشیند و در جاده چالوس رانندگی کند. آیا همین افرادی که چنین ادعاهایی دارند، حاضرند خانواده خود را سوار اتوبوسی کنند که راننده آن با جاده چالوس آشنا نیست و انتظار داشته باشند به مقصد برسند؟ آیا چنین چیزی امکان‌پذیراست؟
بنابراین، باید از مدیرانی استفاده کنیم که سابقه فعالیت در صنعت، تولید و توزیع داشته باشند. اتفاقاً همین افراد باید حضور داشته باشند تا بتوانند سیستم را اداره کنند. این موضوع به معنای تعارض منافع نیست. باید کار را به کاردان سپرد. در دوره‌های گذشته نیز برخی افراد مسئولیت پذیرفتند که تجربه کاری نداشتند. درباره ثبات مدیریت نیز که آقای دکتر به آن اشاره کردند، گاهی عمر مدیریت حتی به ۱۲ روز می‌رسید؛ یعنی در خود سازمان غذا و دارو، مدیری ظرف ۱۲ روز جابه‌جا شد. این وضعیت نشان می‌دهد به افرادی نیاز داریم که خود، کارشناس این رشته باشند.
نمی‌توان فردی را که در رشته دیگری تخصص دارد، وارد حوزه سلامت کرد و به او گفت مسئولیت تأمین داروی کشور را برعهده بگیرد. استفاده از افراد متخصص، تعارض منافع نیست. برای مدیریت تعارض منافع نیز، مانند سایر کشورها، راهکار وجود دارد؛ برای مثال، می‌توان مقررکرد فرد در دوره مسئولیت خود، تا چند سال اجازه فعالیت در شرکت‌ها را نداشته باشد. این راهکارها در قالب استانداردهایی تعریف می‌شوند و باید آن‌ها را هرچه بهتر اجرایی کرد.
این موضوع تعارض منافع نیست؛ بلکه قرار دادن افراد در جایگاه متناسب با تخصص آن‌هاست. اشکال سیستم مدیریت دارویی کشور این است که گاهی افرادی مسئولیت می‌پذیرند که تجربه و توانایی لازم را ندارند و کشور را به وضعیتی می‌رسانند که با مشکل کمبود دارو مواجه می‌شویم.
ایرنا: به‌عنوان نماینده بخش خصوصی، درباره بزرگ‌ترین دستاوردها و بزرگ‌ترین چالش شرکت‌های داروسازی کشور، چه می‌گویید؟ همچنین چه مطالبه فوری از مسئولان دارید؟
احمدی: در پاسخ به بخش نخست پرسش شما، باید بگویم صنعت داروسازی ما توانسته است تا این لحظه، پس از دو جنگی که در طول یک سال داشتیم، سربلند بیرون بیاید. واقعیت این است که تاب‌آوری صنعت داروسازی ما بسیار بیش ازاین است. در همین ماه‌های شهریور و مهر، سه نمایشگاه داشتیم؛ نمایشگاه بزرگ بین‌المللی ایران‌فارما با شعار «ایران سلامت می‌ماند»، نمایشگاه فارمکس با شعار «تاب‌آوری» و نمایشگاه صنایع آرایشی و بهداشتی که کشورهای مختلف نیز در آن‌ها شرکت کرده بودند. این موضوع نشان می‌دهد صنعت دارویی ما پویاست و حتی در ایام جنگ نیز به فعالیت خود ادامه می‌دهد. در ایام جنگ، حدود ۵۲ مرکز دارویی و وابسته به دارو به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم هدف اصابت قرار گرفتند و دو تن از همکاران ما نیز به درجه رفیع شهادت رسیدند. با این حال، نشان دادیم که پای کار هستیم و به فعالیت خود ادامه می‌دهیم.
کمبود دارو را انکار نمی‌کنیم؛ اما هیچ‌گاه دچار بحران نشده‌ایم
بنابراین، ما این توانایی را داریم و دولت باید قدر این پویایی را بداند. دولت باید از این بخش صنعت و بخش خصوصی که توانسته است تا این لحظه تاب‌آوری داشته باشد، استقبال و حمایت کند. توانایی ما بسیار بیش از این است تا ان‌شاءالله دچار بحران نشویم. بارها گفته‌ام که کمبود دارو داریم و آن را انکار نمی‌کنیم؛ اما هیچ‌گاه دچار بحران نشده‌ایم و اجازه نخواهیم داد کشور با بحران دارویی مواجه شود. کمبود دارو در همه‌جا وجود دارد؛ البته در اینجا بیشتراست. بزرگ‌ترین مشکل صنعت دارویی ما، نقدینگی است. اگر این نقدینگی تأمین نشود، با مشکل مواجه می‌شویم و در این زمینه تعارفی نداریم. دولت باید اقدام کند. به نظر من، باید متممی برای بودجه ۱۴۰۵ ارائه دهد و مقداری ارز یا منابع مالی تزریق کند تا بیمه‌ها بتوانند وظایف خود را انجام دهند.
به ازای هر چهار هزار و ۷۰۰ نفر، یک داروخانه داریم
ایرنا: نقد شما به مسئولان سازمان غذا و دارو راضی چیست؟
هاشمی: یکی از انتقادهای ما به آیین‌نامه سال ۱۴۰۰ مربوط بود. همه داروسازان انتقادهای زیادی به این آیین‌نامه داشتند. اتفاقاً در همان زمان نیز با مدیریت وقت اختلاف‌نظر داشتیم که چرا باید تأسیس داروخانه آزاد شود؟ اکنون از هدف تعیین‌شده در برنامه هفتم توسعه نیز فراتررفته‌ایم. مگر قرار نیست به ازای هر پنج هزار نفر، یک داروخانه داشته باشیم؟ اکنون به ازای هر چهار هزار و ۷۰۰ نفر، یک داروخانه داریم. این تراکم داروخانه‌ها مشکلی را حل نمی‌کند. این یکی از ایرادهایی بود که به دوستان داشتیم. امیدوارم آقای دکتر توضیح دهند که آیا قرار است آیین‌نامه تغییر کند و آیین‌نامه جدید چه زمانی ابلاغ می‌شود؟
چرا باید ۵۰ درصد بازار دارو در اختیار هشت درصد داروخانه دولتی باشد؟
در زمینه نظارت‌ها، تا حدودی با عملکرد معاونت‌های استانی مشکل داریم. این موضوع جنبه استانی دارد و معاونت‌ها در برخی استان‌ها، آن‌گونه که باید و شاید، نظارت نمی‌کنند. در توزیع دارو و سهمیه‌ها نیز مشکل داریم. از حدود ۱۸ هزار و ۸۰۰ داروخانه کشور، ۹۲ درصد خصوصی و هشت درصد دولتی و خصولتی هستند. چرا باید حدود ۵۰ درصد بازار داروی کشور در اختیار بخش دولتی باشد؟ پرسش و اعتراض ما این است که چرا باید ۵۰ درصد بازار دارویی در اختیار این هشت درصد از داروخانه‌ها باشد و ۹۲ درصد داروخانه‌ها که بخش خصوصی را اداره می‌کنند، فقط از نیمه دیگر بازار برخوردار باشند؟ این یک اشکال است و به معنای رعایت نشدن عدالت در توزیع داروست.
ایرنا: آقای هاشمی، درباره این دو مورد چه توضیحی دارید؟
هاشمی: ابتدا درباره تعارض منافع صحبت کنم. در زمینه مدیریت، بحث‌های چالش‌برانگیز بسیاری میان استادان برجسته وجود دارد؛ از جمله این که آیا فردی که قرار است مجموعه‌ای را مدیریت کند، لزوماً باید از همان حوزه باشد یا اگر مدیریت و علم آن را بداند، می‌تواند موفق شود؟ دست‌کم از دید من، مهم این نیست که فردی که در جایگاهی قرار می‌گیرد، لزوماً از جنس همان فعالیت باشد؛ اما حداقل انتظار این است که زبان مشترک آن حوزه را بداند. اگر فردی پیدا کنیم که هم از آن حوزه باشد و هم دانش و توان مدیریت داشته باشد، حتماً اولویت دارد. داروسازان، جمعیت مشخصی هستند و دردانشکده‌های مشخصی تحصیل می‌کنند. فرد داروسازی می‌خواند تا داروخانه‌دار شود، دارو بسازد یا در صنعت فعالیت کند. نمی‌توان این افراد را حذف کرد.
مسئله اصلی صنعت دارو، تعارض منافع نیست
اگر قرار است کسی در رأس سازمان غذا و دارو قرار بگیرد، بالاخره باید از میان همین افراد باشد. این افراد نیز یکدیگر را می‌شناسند؛ همان‌طور که شما اهالی رسانه یکدیگر را می‌شناسید. این موضوع عجیبی نیست. مهم این است که شفافیت را افزایش دهیم. پیش‌تر، شفافیت را به وجدان و اخلاق حرفه‌ای واگذار می‌کردیم؛ اما اکنون فناوری اطلاعات یکی از ابزارهای تحقق شفافیت است. در کنار آن، اگر بخواهیم به بررسی‌های مستقیم نیز اشاره کنیم، حراست ما دو بار اعلام کرده است که وضعیت ۹۵۰ نفر از کارمندان و کارکنان سازمان غذا و دارو را بررسی کرده و اگر تعارض منافعی وجود داشته یا فردی هم‌زمان در سازمان و شرکتی فعالیت داشته است، بدون تعارف با آن برخورد شده است.
علاوه بر خود ما، نهادهای نظارتی نیز وجود دارند. بنابراین، باید از این بحث عبور کنیم؛ مسئله اصلی ما این بخش نیست. هر جا تعارض منافعی مشاهده کردیم، باید با آن برخورد کنیم.
ایرنا: درباره ایجاد داروخانه های زیاد، چه توضیحی دارید؟
هاشمی: آیین‌نامه سال ۱۴۰۰ پس از سال‌ها تدوین شد و نارضایتی از آن همچنان وجود دارد. اکنون نیز چند سال است که قرار است تغییراتی در آن صورت بگیرد. مرتب آن را به شور می‌گذاریم، اما باز هم از زوایای مختلف با مشکلاتی مواجه می‌شود. چند روز پیش، در جلسه‌ای درباره کالا که موضوع دارو نیز در آن مطرح بود، آقای قالیباف اشاره کردند که برخی قوانین ما یکدیگر را خنثی می‌کنند. مثلا در چارچوب نظام پزشکی به پزشک اجازه داده‌ایم بر اساس شناخت بالینی خود، اگر داروی مورد نظرش در فهرست نبود، آن را تجویز کند. در عین حال، نص صریح قانون می‌گوید اگر دارویی مشابه داخلی دارد، تجویز نمونه خارجی آن خلاف است.
ابتدا باید این سه موضوع را کنار یکدیگر بررسی کنیم و ببینیم چگونه می‌توان آن‌ها را از هم تفکیک کرد یا با یکدیگر سازگار ساخت. فکر می‌کنم اگر بسیاری از قوانینمان را به چت‌جی‌پی‌تی بدهیم و بخواهیم تناقض‌های آن‌ها را استخراج کند، با تناقض‌های فراوانی مواجه خواهیم شد. بنابراین، اگر مجالی فراهم شود و امورروزمره، کمبودها، قیمت‌ها، جنگ، تحریم و سایر مسائل اجازه دهد، باید به این موضوعات نیز بپردازیم.
همان روزی که آقای دکتر پیرصالحی ریاست سازمان را بر عهده گرفتند، جلسه‌ای با داروسازان برگزار کردیم. این جلسات همچنان ادامه دارد؛ البته در جلسات خصوصی، دوستان انجمن و سندیکا واقعاً مانند «هکرهای کلاه‌سفید» عمل می‌کنند؛ به‌شدت انتقاد می‌کنند و با تندترین عبارات سخن می‌گویند.
ایرنا: به نظر می‌رسد آنچه اکنون در سطح کلان کشور و در شرایط جنگی درباره آن اجماع شده و به اجرا درآمده، این است که دارو باید موجود باشد و داروی ایرانی گران، بهتر از نبود داروست. آیا برداشت درستی است؟ یعنی اولویت با فراهم بودن داروست؟
هاشمی: اگر ناگزیر باشیم میان فراهم بودن دارو و قیمت آن یکی را انتخاب کنیم، وجود دارو حتماً بهتر از نبود آن است؛ هرچند باید راه سومی را نیز در نظر گرفت؛ اما بله وضعیتی که اکنون در آن قرار داریم، چنین است که گفتید.
ایرنا: آن راه سوم که فرمودید، از نظر شما چیست؟
هاشمی: راه سوم، نقش‌آفرینی بیمه‌هاست. ما دارو را تولید کرده‌ایم و دانش فنی آن را به دست آورده‌ایم. در بسیاری از حوزه‌ها به دانش‌هایی دست یافته‌ایم که دستاوردهای کوچکی نیستند و در جهان نیز ما را به‌عنوان کشوری می‌شناسند که در این زمینه رشد بسیاری داشته است؛ اما بیمه‌ها نیز باید پای کار بیایند. این که چه نهادی باید بیمه‌ها را حمایت کند، خود حلقه دیگری از همین زنجیره است که شما نیز آن را می‌شناسید. بنابراین، راه برون‌رفت از مشکلات کشور، از جمله گرانی، کمبود یا دیگر مسائل دارویی، به تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری در حوزه‌های مختلف وابسته است. من کسی را متهم نمی‌کنم. همه ما در موفقیت‌ها سهم داریم و اگر، خدای‌نکرده، کاستی‌ای وجود داشته باشد، همه در آن دخیل هستیم.
ادامه دارد ...