به گزارش ایرنا، کارخانه کبریت زنجان نام آشنا برای شهروندان زنجانی به ویژه کسانی است که اکنون در دوران کهنسالی به سر می برند و از این مکان خاطرات ناگفته ای را دارند.
این کارخانه در خیابان کارگر (صفا)، ضلع شرقی خیابان و پیش از رسیدن به بلوار چمران شهر زنجان واقع شده و در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۷۴۱۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سر در تاریخی کارخانه که از ویژگی‌های شاخص معماری آن به شمار می‌رود، در دی‌ماه سال ۱۳۹۰ دچار تخریب نسبی شد، اما بعدها با حفظ الگوی معماری و طرح کهن خود مورد بازسازی قرار گرفت.
بر این اساس تا پیش از سال ۱۳۱۵ هجری شمسی، زنجان فاقد واحد صنعتی بزرگ و کارخانه‌ای به مفهوم امروزی بود؛ هرچند در این شهر کارگاه‌های متعدد مسگری، آهنگری، چاقوسازی و همچنین فعالیت‌های خانگی در حوزه فرشبافی و نساجی رواج داشت، اما این فعالیت‌ها بیشتر در چارچوب صنایع دستی و تولیدات سنتی انجام می‌شد و از ظرفیت تولید انبوه برخوردار نبود.
در چنین شرایطی، ارتباط تجاری و اقتصادی زنجان با تبریز زمینه‌ساز شکل‌گیری نخستین تجربه‌های صنعتی در این شهر شد. بنا بر روایت‌های تاریخی، شماری از تجار و بزرگان زنجان با دعوت از سرمایه‌گذاری به نام شالچی از تبریز، زمینه احداث کارخانه کبریت‌سازی را فراهم کردند.
شالچی در سال ۱۳۱۲ به زنجان آمد و پس از در اختیار گرفتن قطعه زمینی در شمال‌شرقی شهر، مقدمات ساخت کارخانه را فراهم کرد، این مجموعه که بعدها با نام «کارخانه کبریت سعادت زنجان» شناخته شد، به‌عنوان یکی از نخستین واحدهای صنعتی مدرن استان فعالیت خود را آغاز کرد.
انتخاب محل احداث کارخانه در آن زمان با توجه به محدوده شهری زنجان صورت گرفته بود؛ چراکه بخش‌هایی مانند دروازه رشت و محدوده دبیرستان دکتر شریعتی فعلی، مرزهای شمالی شهر محسوب می‌شدند و زمین کارخانه در خارج از محدوده مسکونی شهر قرار داشت.
کارخانه کبریت‌سازی سعادت در سال‌های فعالیت خود از ظرفیت تولید قابل توجهی برخوردار بود و با بهره‌گیری از سه شیفت کاری، نقش مهمی در تأمین نیاز بازار منطقه ایفا می‌کرد.
دودکشی که نشانه‌ای از هویت صنعتی شهر شد یکی از شاخص‌ترین ویژگی‌های کارخانه کبریت‌سازی زنجان، دودکش آجری مرتفع آن است که در زمان فعالیت کارخانه از نقاط مختلف شهر قابل مشاهده بود و به‌تدریج به یکی از نشانه‌های هویت صنعتی زنجان تبدیل شد.
این دودکش که از معدود نمونه‌های شاخص صنعتی در بافت قدیمی شهر به شمار می‌رود، همچنان پابرجاست و در کنار ساختمان اصلی کارخانه، ارزش تاریخی و معماری این مجموعه را دوچندان کرده است.
سوت کارخانه نیز بخشی از زندگی روزمره مردم زنجان در دهه‌های گذشته بود، این سوت روزانه سه بار به صدا درمی‌آمد؛ نخست برای اعلام آغاز روز کاری و بیدارباش، بار دیگر برای اطلاع‌رسانی درباره نزدیک شدن زمان شروع کار و در نهایت برای اعلام پایان فعالیت روزانه کارگران.
صدای سوت کارخانه در بخش‌های مختلف شهر شنیده می‌شد و بسیاری از مردم ساعت خود را با آن تنظیم می‌کردند، این سوت در برخی مناسبت‌ها، جشن‌ها و شب های ماه مبارک رمضان نیز به صدا درمی‌آمد و به بخشی از خاطرات جمعی شهروندان تبدیل شده بود.
معماری صنعتی با ویژگی‌های منحصربه فرد ساختمان کارخانه در زمینی نسبتاً وسیع و با نقشه‌ای مستطیل‌شکل احداث شده است،
ابعاد بنای اصلی حدود ۲۵.۴۰ متر طول و ۲۱.۶۳ متر عرض دارد و طراحی فضاهای داخلی آن متناسب با مراحل مختلف تولید کبریت صورت گرفته است.
این مجموعه از بخش‌هایی همچون دروازه ورودی، فضای اصلی کارخانه و حیاط تشکیل شده و در داخل ساختمان نیز فضاهایی برای سالن تولید، انبار مواد اولیه، انبار محصولات و گرمخانه در نظر گرفته شده بود.
سر در ورودی کارخانه که رو به خیابان کارگر قرار دارد، از عناصر شاخص مجموعه محسوب می‌شود، با وجود کاربری صنعتی، ساختمان فاقد تزئینات گسترده معماری است، اما نمای غربی آن با پنجره‌های هلالی‌شکل و سیمان‌کاری رنگین، جلوه‌ای متفاوت به بنا بخشیده است.
ترکیب ساختمان آجری، دودکش مرتفع، سردر تاریخی و تجهیزات قدیمی باقی‌مانده از خط تولید، این مجموعه را به نمونه‌ای ارزشمند از معماری صنعتی دوره پهلوی اول در زنجان تبدیل کرده است.
از کارخانه کبریت تا زنجان‌چوب کارخانه کبریت‌سازی سعادت در طول فعالیت خود تغییراتی در مدیریت و نام تجاری را تجربه کرد. مدیریت مجموعه در سال‌های بعد از شالچی به شخصی به نام کوچمشکی واگذار شد که در کنار اداره کارخانه، در فعالیت‌های عمرانی و توسعه شهری نیز نقش داشت و شهرکی که بعدها به نام کوچمشکی شناخته شد، در نزدیکی همین مجموعه شکل گرفت.
این کارخانه در دوره‌های بعد با نام «کبریت سه‌ستاره زنجان» نیز شناخته می‌شد و مدتی تحت نظارت سازمان صنایع کوچک فعالیت داشت.
سرانجام با فرسوده شدن تجهیزات و کاهش بازدهی تولید، فعالیت کارخانه در اواخر دهه ۱۳۵۰ متوقف شد. در ادامه، برای حفظ اشتغال کارگران، کارخانه جدیدی با عنوان «زنجان‌چوب» در شهرک صنعتی شماره یک احداث شد و شماری از کارگران باسابقه کارخانه قدیمی به این مجموعه انتقال یافتند.
میراث صنعتی در مسیر احیا و بازآفرینی شهری
کارخانه کبریت سازی زنجان به دلیل برخورداری از ارزش تاریخی، قرارگیری در بافت قدیمی شهر و وجود عناصر شاخصی همچون دودکش آجری و تجهیزات صنعتی قدیمی، ظرفیت قابل توجهی برای تبدیل شدن به موزه صنعت و معدن استان دارد.
در سال‌های اخیر، اتاق بازرگانی زنجان با نظارت اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان، اقداماتی را برای مرمت و احیای این بنای تاریخی انجام داده است.
با این حال، بخشی از محوطه و دیوارهای پیرامونی کارخانه در سال‌های گذشته تخریب و فضای اطراف آن به پارک تبدیل شده است، پس از سال‌ها بسته بودن درهای کارخانه، در مقطعی همزمان با رونمایی از طرح برتر پروژه سبزه‌میدان، درهای این مجموعه به روی شهروندان گشوده شد و هنرمندان پیشکسوت در رشته‌های مختلف با برپایی غرفه‌هایی، آثار و فعالیت‌های خود را در معرض دید عموم قرار دادند.
کارخانه‌ای که بخشی از حافظه جمعی زنجان است اهمیت کارخانه کبریت سازی سعادت تنها به پیشینه صنعتی و معماری آن محدود نمی‌شود، بلکه این مجموعه بخشی از خاطرات چند نسل از مردم زنجان را در خود جای داده است.
روایت‌های شفاهی کارگران قدیمی و شهروندانی که سال‌های جوانی خود را در این کارخانه سپری کرده‌اند، نشان می‌دهد این مجموعه فراتر از یک واحد تولیدی، بخشی از زندگی اجتماعی شهر بوده است.
بنابر این کارخانه کبریت سازی سعادت امروز فرصتی برای بازخوانی بخشی از تاریخ اقتصادی زنجان و آشنایی نسل‌های جدید با روند شکل‌گیری صنعت در این شهر است.
صیانت از این بنای تاریخی، حفظ تجهیزات باقی‌مانده و بهره‌گیری مناسب از ظرفیت فرهنگی آن می‌تواند ضمن احیای یک میراث صنعتی ارزشمند، به تقویت هویت تاریخی و گردشگری شهری زنجان نیز کمک کند.
فراموشی میراث صنعتی زنجان؛ موزه کبریت‌سازی از مرکز فرهنگی تا فضای اداری و پارک
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان زنجان، با انتقاد از تغییر کاربری موزه صنعت کارخانه کبریت‌سازی زنجان، گفت: بنایی که با هدف حفظ هویت صنعتی منطقه و معرفی تاریخ صنعت زنجان مرمت و به موزه تبدیل شده بود، امروز با استقرار واحدهای اداری و تبدیل بخش‌هایی از عرصه آن به فضای پارک، کارکرد موزه‌ای خود را از دست داده و ضرورت بازنگری در مدیریت و احیای هویت اصلی آن بیش از گذشته احساس می‌شود.
مهدی باقری اظهار کرد: میراث چیزی نیست که فقط با سنگ و ملات ساخته شود؛ میراث یعنی حفظ هویت، کارخانه کبریت سازی زنجان که سال‌ها پیش با امید به حفظ تاریخ صنعت این منطقه مرمت و به موزه تبدیل شد، امروز دیگر آن چیزی نیست که قرار بود باشد.
وی افزود: امروز اگر به این بنا سر بزنید، دیگر خبری از روایت‌های صنعتی و نمایش آثار تاریخی نیست، بلکه با ترکیبی از دفاتر اداری و فضاهای پارک گونه مواجه می‌شوید، استفاده از بخش‌هایی از این بنا توسط بخش فرهنگی شهرداری، اگرچه در ظاهر با مفهوم فرهنگ پیوند دارد، اما در عمل موجب شده است این مجموعه کارکرد موزه‌ای خود را از دست بدهد.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان زنجان با بیان اینکه ما با یک بنای مرمت‌شده روبه رو هستیم، اما نه با یک موزه زنده، تصریح کرد: آیا باید اجازه دهیم میراث‌های صنعتی، یکی پس از دیگری در میان کاغذ بازی‌های اداری و تغییر کاربری های غیرعلمی، هویت خود را از دست بدهند؟
نادیده گرفتن حریم تاریخی؛ آسیب جدی به هویت موزه
باقری یکی از آسیب‌های جدی در مدیریت فعلی این بنا را نادیده گرفتن مفهوم حریم و عرصه تاریخی عنوان کرد و گفت: حفظ یک اثر میراثی تنها به معنای نگهداری چهاردیواری بنا نیست، بلکه مدیریت فضای پیرامونی و حفظ انسجام بصری و کارکردی حریم آن را نیز شامل می‌شود.
وی ادامه داد: تبدیل بخشی از عرصه تاریخی به فضاهای اداری و بخش‌های دیگر به پارک، باعث ایجاد تداخل کاربری شده است، این آشفتگی در حریم موجب می‌شود هویت تاریخی بنا در میان فعالیت‌های روزمره اداری و تفریحی محو شده و اثر از حالت نماد تاریخی خارج و به بنایی بی‌هویت تبدیل شود.
باقری، با اشاره به اهمیت حفظ اصالت و کارکرد بناهای تاریخی اظهار داشت: موزه صنعت کارخانه کبریت سازی زنجان از موزه به اداره و پارک تبدیل شده است؛ بنایی که با نظارت میراث فرهنگی مرمت شد تا تاریخ ما را روایت کند، اکنون با تغییر کاربری‌های مکرر و اشغال بخشی از آن توسط واحدهای اداری و شهرداری، هویت موزه‌ای خود را از دست داده است.
تغییر کاربری موزه؛ از دست رفتن ظرفیت گردشگری زنجان
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان زنجان با اشاره به ظرفیت‌های میراث صنعتی در توسعه گردشگری گفت: از منظر توسعه گردشگری، میراث صنعتی یکی از جریان‌های نوظهور و پربازده در جهان است، تبدیل شدن یک موزه به فضای اداری و پارک، در واقع از بین بردن یک محصول گردشگری است.
باقری افزود: موزه کبریت‌سازی می‌توانست به عنوان یکی از نقاط جذب در زنجیره گردشگری استان، گردشگران داخلی و خارجی را به سمت بخش‌های دیگر شهر هدایت کند، اما با از بین رفتن کارکرد موزه‌ای، این زنجیره قطع شده و ظرفیت ایجاد درآمد از طریق گردشگری فرهنگی و همچنین فرصت‌های شغلی جانبی برای جامعه محلی به‌شدت کاهش یافته است.
وی با اشاره به اصول بین‌المللی مدیریت میراث فرهنگی گفت: مطابق با استانداردهای بین‌المللی مدیریت میراث فرهنگی، هدف از مرمت بناهای صنعتی، حفظ حس‌وحال مکان و تداوم کارکرد تاریخی آن است، تغییر کاربری این بنا از موزه به بخش‌های اداری و تفریحی، برخلاف اصول مدیریت میراث، منجر به تخلیه معنایی بنا شده است.
وی خاطرنشان کرد: این اقدام نه‌تنها ارزش آموزشی و فرهنگی بنا را کاهش می‌دهد، بلکه اعتبار علمی و فنی فرآیند مرمت انجام‌شده را نیز زیر سؤال می‌برد؛ چراکه یک بنای مرمت‌شده بدون حفظ کارکرد اصلی خود، تنها به پوسته‌ای بی‌روح تبدیل می‌شود.
موزه کبریت‌سازی؛ بخشی از حافظه جمعی شهر زنجان
باقری با تأکید بر اینکه موزه‌ها قلب تپنده هویت شهری هستند، اظهار داشت:کارخانه کبریت‌سازی زنجان تنها یک ساختمان نبود، بلکه بخشی از حافظه جمعی شهر به شمار می‌رفت، تبدیل این اثر به فضاهای اداری، به معنای قربانی کردن حافظه تاریخی در برابر کاربری‌های مقطعی و اداری است.
وی ادامه داد: توسعه پایدار شهری مستلزم آن است که بناهای تاریخی نه به‌عنوان املاک اداری، بلکه به‌عنوان محرک‌های فرهنگی و نقاط تمرکز گردشگری در بافت شهر عمل کنند، از دست دادن این فرصت، عقب‌گردی در مسیر تبدیل شدن زنجان به یک مقصد گردشگری متمایز است.
حریم تاریخی؛ بخشی از تجربه گردشگری
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان زنجان از منظر شهرسازی و گردشگری نیز به اهمیت حریم این اثر اشاره کرد و گفت: حریم یک اثر تاریخی، بخشی از اکوسیستم آن اثر است، زمانی که حریم موزه کبریت‌سازی با تغییر کاربری به پارک عمومی و فضاهای اداری دچار تداخل می‌شود، تجربه گردشگری نیز به‌طور کامل تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
باقری افزود: گردشگر برای درک تاریخ، نیاز به فضایی دارد که در آن حریم بنا نیز روایتگر گذشته باشد؛ اما در وضعیت فعلی، تداخل فعالیت‌های اداری و فضای باز پارک باعث شده است انسجام بصری و معنوی حریم تاریخی از بین برود و این اثر از مرکزیت خود در بافت تاریخی شهر فاصله بگیرد.
وی تأکید کرد: حفاظت از میراث، فراتر از دیوارها و شامل حفاظت از حریم و عرصه تاریخی است. تبدیل موزه کبریت‌سازی به اداره و پارک، نشان‌دهنده آسیب در مدیریت حریم است
به گفته باقری، وقتی حریم یک اثر تاریخی با فعالیت‌های اداری و تفریحی درهم می‌آمیزد، هویت تاریخی آن در میان شلوغی‌های روزمره گم می‌شود، بنابراین نباید اجازه دهیم حریم تاریخ، زیر فشار کاربری‌های مقطعی قربانی شود.