به گزارش ایرنا، فرهنگ سازمانی یکی از بنیادیترین عوامل شکلدهنده به رفتار کارکنان، کیفیت روابط حرفهای، نظام ارتقا و در نهایت اثربخشی سازمانهاست. وقتی از فرهنگ سازمانی صحبت میکنیم، صرفاً منظورمان ارزشها و باورهایی نیست که در بیانیه مأموریت یا منشور اخلاقی سازمان نوشته شدهاند؛ بلکه فرهنگ واقعی سازمان را باید در رفتارهای روزمره مدیران و کارکنان، نحوه تصمیمگیری، چگونگی توزیع فرصتها، شیوه برخورد با تعارضها و معیارهای واقعی موفقیت جستوجو کرد.
از منظر روانشناسی صنعتی و سازمانی، فرهنگ سازمانی تعیین میکند که چه رفتارهایی در یک سازمان تشویق، تحمل یا تنبیه میشوند و چه افرادی امکان دیدهشدن و پیشرفت پیدا میکنند.
فرهنگ سازمانی مفهومی است که به مدیران کمک میکند کارمندانی با عقاید، سلیقهها و نظرات متفاوت را در کنار هم و به سمت هدف نهایی سازمان هدایت کنند. صاحبنظران بر این باورند فرهنگ سازمانی همانقدر که میتواند برگ برنده یک سازمان باشد، ممکن است به عامل شکست و ناکامی هم تبدیل شود.
از این موضوع در ادبیات محققان با عنوان روح و شخصیت هر شرکت و سازمان نام برده شده است. زمانی که این فرهنگ قوی و مثبت باشد، کارکنان با انگیزه، متعهد و خوشحال در کنار هم کار میکنند و سازمان با سرعت به سمت اهداف خود حرکت میکند. اما در مقابل، فرهنگ ضعیف میتواند همچون سم خاموش، بهرهوری را تخریب کند، استرس و فرسودگی شغلی را افزایش دهد و بهترین استعدادهای سازمان را فراری دهد.
در همین پیوند ایرنا در گفت و گو با هاجر براتی دکترای روانشناسی صنعتی و سازمانی و عضو هیات علمی دانشگاه اصفهان، به واکاوی این موضوع پرداخته است:
ایرنا: به نظر شما فرهنگ سازمانی دقیقا چه قدر تعیین کننده است؟
ممکن است سازمانی دارای ساختار رسمی، شرح شغل، نظام ارزیابی عملکرد و آییننامه ارتقا باشد، اما در عمل، شبکههای غیررسمی قدرت تعیین کنند چه کسی دیده شود، چه کسی به پروژههای مهم دسترسی پیدا کند و چه کسی ارتقاء پیدا کند.
واقعیت این است که جایگاه شغلی افراد صرفاً محصول تواناییهای فردی نیست؛ بلکه تا حد زیادی به فرهنگی وابسته است که در آن تواناییها دیده، ارزیابی و پاداش داده میشوند بنابراین فرهنگ سازمانی یکی از عوامل تعیین کننده در توزیع فرصتهای شغلی است که اهمیت آن هم به همین دلیل است.
برای مثال، باید پرسید آیا در یک سازمان تخصص، عملکرد و مسوولیتپذیری مبنای پیشرفت است یا نزدیکی به مدیران، روابط غیررسمی و توانایی قرار گرفتن در شبکههای قدرت؟ آیا کارکنان میتوانند بدون ترس نظر مخالف خود را بیان کنند؟ آیا موفقیت همکاران بهعنوان یک فرصت جمعی تلقی میشود یا تهدیدی برای موقعیت فردی؟
ایرنا: یکی از شایع ترین حواشی محیط کاری زیرآبزنی است که به طور معمول نشانهای از اختلال در فرهنگ سازمانی بیان می شود، در این مورد توضیح می دهید؟
در ادبیات روانشناسی سازمانی، این پدیده را میتوان در چارچوب رفتارهای سیاسی مخرب سازمانی، تخریب اعتبار حرفهای، پرخاشگری غیرمستقیم، شایعه پراکنی و طرد اجتماعی بررسی کرد.
این رفتارها ممکن است به شکلهای مختلفی بروز کنند؛ از انتقال اطلاعات تحریفشده درباره همکاران و تخریب اعتبار حرفهای آنها در جلسات گرفته تا پنهان کردن اطلاعات ضروری، مصادره دستاوردهای دیگران، نسبت دادن اشتباهات به افراد خاص و ایجاد ائتلافهای غیررسمی برای حذف یک فرد از فرصتهای شغلی.
البته باید میان انتقاد حرفهای و تخریب همکاران تفاوت قائل شد. ارائه بازخورد مستند، گزارش تخلف و بیان نگرانی درباره عملکرد یک همکار، در صورت رعایت انصاف و شواهد، رفتارهای مشروع سازمانی هستند. مساله زمانی آغاز میشود که هدف از انتقال اطلاعات، نه اصلاح عملکرد یا حفظ منافع سازمان، که تخریب شخصیت، تضعیف اعتبار و حذف رقیب باشد.
نکته مهم این است که نباید این پدیده را صرفاً به ویژگیهای شخصیتی افراد نسبت داد. هرچند عواملی مانند حسادت، رقابتجویی ناسالم، نیاز افراطی به قدرت و ضعف اخلاق حرفهای میتواند در بروز چنین رفتارهایی نقش داشته باشند، اما ساختار و فرهنگ سازمان نیز در تقویت یا مهار آنها تعیین کننده است.
ابهام در معیارهای ارتقا، محدود بودن فرصتهای پیشرفت، مدیریت تبعیضآمیز، ضعف شفافیت و نبود امنیت روانشناختی از جمله عواملی است که میتواند زمینه گسترش رفتارهای مخرب را فراهم کند. برای مثال، زمانی که کارکنان نمیدانند دقیقاً بر اساس چه معیارهایی ارتقا پیدا میکنند، ممکن است به این نتیجه برسند که روابط غیررسمی و ائتلافهای قدرت از عملکرد حرفهای اهمیت بیشتری دارند.
در چنین شرایطی، رقابت سالم جای خود را به رقابت مخرب میدهد. در واقع، وقتی تخریب همکار به راهبردی برای پیشرفت تبدیل شود، سازمان از رقابت حرفهای به رقابت مخرب سقوط میکند.
ایرنا: پس معتقدید زیرآبزنی بر شایستهسالاری و عدالت سازمانی تاثیر می گذارد؟
بله، یکی از جدیترین پیامدهای این فرهنگ، تضعیف شایستهسالاری است. در یک سازمان شایستهسالار، ارتقاء و انتصاب باید بر اساس دانش تخصصی، عملکرد، تجربه، مسوولیتپذیری، توان حل مساله و قابلیتهای رهبری صورت گیرد. اما در یک فرهنگ ناسالم، ممکن است معیارهای دیگری مانند نزدیکی به مدیران، برخورداری از حمایتهای غیررسمی، توانایی مدیریت روابط قدرت یا حتی تخریب رقبا جایگزین شایستگی شوند.
در این وضعیت با نوعی «وارونگی شایستگی» مواجه میشویم؛ یعنی فردی که توانمندتر است الزاماً فرصت بیشتری برای پیشرفت ندارد و فردی که در مدیریت روابط غیررسمی قدرت موفقتر است، ممکن است از فرصتهای بیشتری برخوردار شود.
البته مهارت ارتباطی، هوش سیاسی و توانایی تعامل با مدیران به خودی خود منفی نیستند و بخشی از شایستگی حرفهای محسوب میشوند. مساله زمانی شکل میگیرد که این مهارتها جایگزین تخصص، عملکرد و اخلاق حرفهای شوند.
ایرنا: تعریف شما از عدالت سازمانی چیست؟
مفهوم عدالت سازمانی چهار بعد مهم دارد، نخست عدالت توزیعی به معنای تناسب میان تلاش و عملکرد افراد با پاداش، حقوق و فرصتهای ارتقاست.
سپس عدالت رویهای به معنای منصفانه، شفاف و یکسان بودن فرآیندهای تصمیمگیری و انتصاب. عدالت بین فردی با رفتار محترمانه و به دور از تحقیر و تبعیض با کارکنان تعریف می شود و عدالت اطلاعاتی نیز با ارائه توضیحات صادقانه، کافی و شفاف درباره تصمیمات سازمانی نمود می یابد.
ممکن است فردی ارتقا پیدا نکند، اما اگر معیارهای انتخاب شفاف بوده، فرصت رقابت برابر وجود داشته و بازخورد مناسبی دریافت کرده باشد، احتمال پذیرش تصمیم بیشتر خواهد بود. در مقابل، وقتی فرد احساس کند ارتقای همکارش حاصل روابط پشتپرده یا تخریب دیگران بوده است، احساس بیعدالتی، بیاعتمادی و نارضایتی افزایش پیدا میکند.
مطالعات در این زمینه نشان می دهد ابعاد مختلف عدالت سازمانی با پیامدهایی مانند رضایت شغلی، تعهد سازمانی، عملکرد و رفتارهای شهروندی سازمانی ارتباط دارند.
بنابراین، عدالت سازمانی صرفاً یک مفهوم اخلاقی نیست؛ بلکه یکی از زیرساختهای عملکرد و اثربخشی سازمان محسوب میشود.
ایرنا: پیامدهای اختلال در فرهنگ سازمانی بر پیشرفت شغلی و سرمایه انسانی چیست؟
یکی از هزینههای پنهان فرهنگ سازمانی ناسالم، از دست دادن سرمایه انسانی توانمند است؛ حتی پیش از آنکه فرد سازمان را ترک کند.
وقتی کارکنان متخصص متوجه میشوند که تلاش، دانش و عملکردشان به اندازه روابط غیررسمی اهمیت ندارد، ممکن است بهتدریج انگیزه خود را برای ارائه ایده، پذیرش مسوولیتهای بیشتر و مشارکت در فعالیتهای سازمانی از دست بدهند.
در مرحله بعد، بخشی از انرژی ذهنی آنها به جای توسعه توانمندیهای حرفهای، صرف محافظت از موقعیت شغلی، مدیریت تعارضهای پنهان و دفاع از اعتبار حرفهای میشود. این وضعیت میتواند به کنارهگیری روانشناختی منجر شود؛ یعنی فرد همچنان در سازمان حضور دارد، اما از نظر ذهنی و عاطفی مشارکت کمتری در کار نشان میدهد.
در ادبیات مدیریت منابع انسانی، مفهوم «سقف شیشهای» نیز در این زمینه قابل توجه است. گاهی کارکنان به دلیل دسترسی نابرابر به فرصتهای دیدهشدن، پروژههای مهم، حمایت مدیران و شبکههای حرفهای، با موانع نامرئی در مسیر پیشرفت مواجه میشوند؛ حتی اگر از نظر شایستگی تفاوت معناداری با افراد برخوردار از این فرصتها نداشته باشند.
پژوهش ها حاکیست حتی سازمانهایی که خود را شایستهسالار معرفی میکنند، ممکن است در تبدیل ارزیابی عملکرد به پاداش و پیامدهای شغلی، با سوگیریهایی مواجه باشند. به همین دلیل، صرف اعلام شایستهسالاری کافی نیست؛ سازمان باید سازوکارهای قابل سنجش و شفافی برای تحقق آن داشته باشد.
ایرنا: فرهنگ سازمانی ناسالم چگونه بر کارآمدی و بهرهوری اثر می گذارد؟
زیرآبزنی و تخریب همکاران صرفاً یک مساله اخلاقی یا اختلاف شخصی نیست؛ این رفتارها میتوانند به چالش جدی در بهرهوری سازمان تبدیل شوند.
در محیطی که بیاعتمادی و رقابت مخرب حاکم است، کارکنان ممکن است اطلاعات را به موقع در اختیار یکدیگر قرار ندهند، اشتباهات را پنهان کنند، از پذیرش مسوولیت خودداری کنند و به جای حل مساله، به دنبال انتقال تقصیر به دیگران باشند.
در چنین فضایی، کیفیت تصمیمگیری مدیریتی نیز آسیب میبیند؛ زیرا مدیران ممکن است به جای دریافت اطلاعات دقیق و چندجانبه، تحت تأثیر گزارشهای جهتدار و اطلاعات ناقص قرار گیرند.
این مساله در سازمانهای صنعتی و تولیدی اهمیت بیشتری دارد. برای مثال، اگر یک کارشناس متوجه نقصی در یک فرایند تولیدی شود، اما به دلیل ترس از متهم شدن به ایجاد حاشیه یا تجربه برخورد نامناسب مدیر، موضوع را گزارش نکند، سکوت سازمانی میتواند به تشدید خطرهای عملیاتی و ایمنی منجر شود.
بنابراین، فرهنگ ناسالم فقط کیفیت روابط را پایین نمیآورد؛ بلکه میتواند کیفیت تصمیمگیری، یادگیری سازمانی، ایمنی و قابلیت اطمینان عملیات را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
در واقع، وقتی انرژی کارکنان صرف رقابتهای پنهان شود، سازمان بخشی از مهمترین سرمایه خود، یعنی ظرفیت شناختی، خلاقیت و توان حل مساله نیروی انسانی را از دست میدهد.
ایرنا: نظرتان در باره تاثیر فرهنگ سازمانی بر سلامت روان کارکنان چیست؟
به موضوع مهمی اشاره کردید؛ محیط کار فقط مکانی برای کسب درآمد نیست بلکه بخش مهمی از هویت اجتماعی، احساس ارزشمندی، امنیت روانی و تجربه روزمره زندگی افراد در آن شکل میگیرد.
وقتی فرد احساس کند که در محیط کار باید دائماً مراقب حرف زدن، ارتباطات، رفتار و حتی موفقیتهای خود باشد، محیط کار میتواند به منبعی از تنش مزمن روانشناختی تبدیل شود.
از منظر روانشناسی صنعتی و سازمانی، چند پیامد مهم در این زمینه قابل بررسی است؛ نخست، افزایش اضطراب شغلی و گوشبهزنگی دائمی یعنی فرد دائماً نگران است که چه کسی درباره او صحبت میکند، آیا مدیر تحت تأثیر گزارشهای منفی قرار گرفته است یا آیا یک اشتباه کوچک ممکن است علیه او استفاده شود.
دوم، افزایش احتمال فرسودگی شغلی به این معنا که فرد علاوه بر انجام وظایف اصلی، باید انرژی روانی زیادی را صرف مدیریت تعارضهای پنهان، دفاع از اعتبار حرفهای و محافظت از موقعیت خود کند. این وضعیت میتواند به خستگی هیجانی، فاصلهگیری ذهنی از کار و کاهش احساس اثربخشی حرفهای منجر شود.
سوم، تضعیف عزت نفس و خودکارآمدی است؛ وقتی کارکنان بارها شاهد بیاعتنایی به توانمندیهای خود یا تخریب اعتبار حرفهایشان باشند، ممکن است درباره ارزشمندی و تواناییهای خود دچار تردید شوند.
چهارم، احساس درماندگی و بیقدرتی به عنوان یکی از مخربترین تجربههای روانشناختی است که فرد احساس کند صرفنظر از میزان تلاش و عملکردش، نتیجه نهایی به عواملی خارج از کنترل و معیارهای غیرشفاف وابسته است.
پنجم، کاهش تعلق سازمانی و انزوای اجتماعی است یعنی کارکنان ممکن است بهتدریج از همکاران فاصله بگیرند، در فعالیتهای گروهی کمتر مشارکت کنند و اعتماد خود را به روابط کاری از دست بدهند.
نکته مهم این است که آنچه آسیب روانشناختی چنین محیطی را تشدید میکند، فقط رفتار منفی یک همکار نیست؛ بلکه پیشبینی ناپذیری محیط است. وقتی فرد نداند با چه معیارهایی ارزیابی میشود، چه رفتاری موجب پاداش یا تنبیه خواهد شد و آیا مدیر از او حمایت خواهد کرد، احساس کنترل و امنیت روانشناختی او کاهش پیدا میکند.
به همین دلیل، گاهی یک محیط کاری با حجم بالای فعالیت و مسوولیت، اما با قواعد شفاف و روابط منصفانه، از نظر روانشناختی سالمتر از محیطی است که فشار کاری کمتری دارد اما سرشار از بیاعتمادی، ابهام و تهدیدهای بینفردی است.
ایرنا: نقش مدیران در شکلگیری و اصلاح فرهنگ سازمانی چیست؟
مدیران در شکلگیری و تداوم فرهنگ سازمانی نقش تعیینکنندهای دارند. فرهنگ واقعی سازمان را نه آنچه مدیران در جلسات رسمی میگویند، بلکه آنچه در عمل تشویق یا تحمل میکنند، مشخص میکند.
اگر مدیری به فردی که اطلاعات منفی و غیرمستند درباره همکاران ارائه میکند توجه ویژه نشان دهد، اما به فردی که با عملکرد حرفهای و بیحاشیه کار میکند توجه نکند، عملاً یک پیام فرهنگی صادر کرده است.
این پیام که برای دیدهشدن لزوماً نیازی به عملکرد بهتر نیست و گاهی مدیریت روابط غیررسمی اهمیت بیشتری دارد.
البته مدیران باید میان گزارش حرفهای و مستند درباره عملکرد همکاران با تخریب و شایعهپراکنی تفاوت قائل شوند. سازمان نباید فضایی ایجاد کند که کارکنان از بیان خطاها یا گزارش تخلفات واقعی بترسند.
به اعتقاد من، مدیران باید در سه حوزه مسوولیتپذیر باشند: نخست، طراحی و اجرای منصفانه نظام ارزیابی و ارتقا؛ دوم، برخورد حرفهای با تعارضها و رفتارهای مخرب بین فردی؛ و سوم، توزیع شفاف فرصتها، اطلاعات و حمایتهای حرفهای.
ایرنا: چه راهکارهایی را برای اصلاح فرهنگ سازمانی پیشنهاد می کنید؟
برای اصلاح این وضعیت، صرفاً برگزاری دورههای اخلاق حرفهای یا توصیه به کارکنان برای رعایت احترام متقابل کافی نیست. ما به مداخلات سیستمی و پایدار نیاز داریم.
ارتقا و انتصاب باید بر اساس شایستگیهای تعریف شده، عملکرد مستند، تجربه، قابلیتهای رهبری و معیارهای مرتبط با شغل انجام شود.
کارکنان باید بدانند برای رسیدن به یک جایگاه شغلی چه شرایطی لازم است، چه مهارتهایی باید کسب کنند و تصمیم نهایی بر چه اساسی گرفته میشود.
همچنین کارکنان باید بتوانند بدون نگرانی از تلافیجویی، رفتارهای مخرب، تبعیض و تخلفات را گزارش کنند. در عین حال، باید سازوکاری برای بررسی مستند گزارشها و جلوگیری از اتهامات مغرضانه وجود داشته باشد.
ممکن است مدیری از نظر تحقق اهداف تولید و عملکرد اقتصادی موفق باشد، اما با رفتارهای تحقیرآمیز، تبعیضآمیز یا تخریب اعتماد، هزینه انسانی سنگینی به سازمان تحمیل کند. بنابراین، ارزیابی مدیران باید شاخصهایی مانند عدالت ادراکشده، اعتماد کارکنان، امنیت روانشناختی، کیفیت ارتباطات و حفظ نیروهای توانمند را نیز شامل شود.
مفهوم امنیت روانشناختی به معنای فراهم کردن فضایی است که کارکنان بتوانند بدون ترس ناموجه از تحقیر، طرد یا تنبیه بین فردی، سؤال بپرسند، اشتباهات را مطرح کنند، نظر مخالف بدهند و ایدههای خود را بیان کنند. البته امنیت روانشناختی به معنای حذف پاسخگویی یا نادیده گرفتن عملکرد ضعیف نیست؛ بلکه به معنای امکان طرح مسائل واقعی و یادگیری از خطاهاست.
سازمانها باید به صورت دورهای عدالت سازمانی، اعتماد، امنیت روانشناختی، رفتارهای مخرب بین فردی، فرسودگی شغلی، قصد ترک خدمت و کیفیت همکاری میان واحدها را ارزیابی کنند.
ایرنا: چگونه میتوان سلامت فرهنگ سازمانی را سنجید؟
برای تشخیص وضعیت فرهنگ سازمانی، اتکا به نظرسنجیهای عمومی رضایت کارکنان کافی نیست. لازم است مجموعهای از شاخصهای مشخص و قابل اندازهگیری از جمله ادراک کارکنان از عدالت در ارتقا، پاداش و انتصاب، میزان ارتباط میان عملکرد مستند و فرصتهای پیشرفت شغلی، امکان بیان نظر مخالف بدون ترس از پیامدهای بین فردی، اعتماد کارکنان به مدیران و همکاران؛ تجربه شایعهپراکنی، تخریب اعتبار و طرد اجتماعی، میزان استرس شغلی، فرسودگی و احساس ناامنی و نرخ ترک خدمت نیروهای توانمند، غیبت و کیفیت همکاری بینواحدی مورد استفاده و ارزیابی قرار گیرد.
البته باید توجه داشت که افزایش گزارشهای ثبتشده از رفتارهای نامناسب الزاماً به معنای بدتر شدن فرهنگ نیست؛ گاهی افزایش گزارشها نشاندهنده اعتماد بیشتر کارکنان به نظام گزارشدهی است. بنابراین، تجربه واقعی کارکنان، کیفیت رسیدگی و روند تغییر شاخصها باید در کنار هم بررسی شوند.
ایرنا: از نظر شما مصداق های عینی فرهنگ سازمانی سالم چیست؟
به اعتقاد من، فرهنگ سازمانی در نهایت تعیین میکند که چه نوع سرمایه انسانی در یک سازمان امکان رشد و پیشرفت پیدا کند.
در فرهنگ سازمانی سالم، افراد میآموزند که برای پیشرفت باید توانمندتر شوند، همکاری کنند، مسوولیت بپذیرند و ارزش واقعی ایجاد کنند. اما در فرهنگ ناسالم، ممکن است افراد به این نتیجه برسند که برای حفظ موقعیت خود باید از دیگران پیشی بگیرند، اطلاعات را کنترل کنند، اشتباهات را پنهان کنند و گاهی اعتبار حرفهای همکاران را زیر سؤال ببرند.
این تغییر در قواعد نانوشته سازمان بسیار خطرناک است؛ زیرا بهتدریج افراد را به سمت رفتارهایی سوق میدهد که شاید در کوتاهمدت برای فرد منفعت داشته باشد، اما در بلندمدت به زیان سازمان تمام میشود.
من معتقدم یکی از مهمترین معیارهای سنجش سلامت فرهنگ سازمانی این است که ببینیم آیا یک نیروی متخصص، مستقل، صادق و دارای تفکر انتقادی میتواند در آن سازمان رشد کند یا خیر.
اگر افراد برای پیشرفت مجبور باشند از اصول حرفهای خود فاصله بگیرند، مساله فقط رفتار چند کارمند نیست؛ بلکه باید در طراحی نظام مدیریت و فرهنگ سازمانی تجدیدنظر کرد.
سازمان سالم سازمانی نیست که صرفاً افراد توانمند را جذب کند؛ سازمانی است که اجازه دهد افراد توانمند رشد کنند. کارمند نباید علاوه بر انجام وظایف شغلی، هر روز انرژی روانی خود را صرف محافظت از اعتبار و موقعیتش در برابر تهدیدهای غیررسمی کند.
در نهایت، هیچ سازمانی با حذف تدریجی نیروهای توانمند به بهرهوری پایدار نمیرسد. ما برای توسعه سازمانها فقط به نیروی انسانی متخصص نیاز نداریم؛ به محیطی نیاز داریم که تخصص در آن امکان بروز و رشد داشته باشد.
فرهنگ سازمانی سالم فرهنگی است که در آن افراد برای بالا رفتن، مجبور نباشند دیگران را پایین بکشند.
به گزارش ایرنا، فرهنگ سازمانی به زبان ساده به ارزشها، باورها، نگرشها، رفتارها و عملکردهای مشترکی اشاره دارد که مشخصه یک سازمان است.
نخستین دوره «جایزه ملی و رویداد نوآوری فرهنگ سازمانی» با محوریت فرهنگ خدمترسانی از سوی سازمان اداری و استخدامی کشور ۲۶ آبان فراخوان داده است.
این جایزه در اجرای ماده (۱۲) «نظامنامه مدیریت توسعه فرهنگ سازمانی در دستگاههای اجرایی کشور» و با هدف ارتقای سطح خدمترسانی و تکریم اربابرجوع برگزار میشود.