به گزارش چهارشنبه ایرنا، در شرایطی که بازتعریف مناسبات منطقهای و تحکیم همکاری با کشورهای همسایه به یکی از ارکان اصلی سیاست خارجی و دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است، محورهای مرزی و گذرگاههای زمینی نقشی حیاتی در تحقق این راهبرد ایفا میکنند.
در این میان، پایانه مرزی نوردوز و سازمان منطقه آزاد ارس طی ماههای اخیر در کانون تحولات چشمگیر اقتصادی و دیپلماتیک قرار گرفتهاند؛ روندی که با ابتکاراتی همچون پیشنهاد ایجاد منطقه آزاد مشترک با مغری و امضای اسناد رسمی همکاری در جریان نشستهای دوجانبه با ارمنستان آغاز شد و ابعاد ساختاری تازهای به خود گرفت.
این رشته تحولات دیپلماتیک، اکنون از فاز تعاملات سیاسی فراتر رفته و با تصمیمگیریهای کلان دولت و ارزیابیهای میدانی سازمان برنامه و بودجه، وارد فاز عملیاتی و اجرایی شده است.
هدفگذاری برای توسعه زیرساختها، رفع گلوگاههای ترانزیتی و افزایش چشمگیر ظرفیت پذیرش و جابهجایی کالا در پایانه مرزی نوردوز، نشاندهنده اراده جدی حاکمیت برای تبدیل این گذرگاه به یکی از پرترددترین و کارآمدترین شریانهای تجاری کشور است تا پیوند راهبردی ارس با بازار قفقاز به دستاوردهای ملموس اقتصادی منجر شود.
از پیشنهاد منطقه آزاد مشترک تا همکاریهای اجرایی
نخستین نشانه این روند در ۱۳ شهریورماه نمایان شد؛ زمانی که هادی مقدمزاده، رئیس هیئتمدیره و مدیرعامل سازمان منطقه آزاد ارس، در ایروان با مارتین سرکسیان، رئیس اتاق بازرگانی ارمنستان، دیدار و پیشنهاد ایجاد منطقه آزاد مشترک ارس و مغری را مطرح کرد.
در این دیدار، تشکیل کارگروه مشترک برای بررسی ظرفیتهای همکاری مورد توجه قرار گرفت. هرچند این پیشنهاد همچنان در مرحله رایزنی و بررسی قرار دارد، اما طرح آن نشان داد که ارس در پی عبور از نقش سنتی خود بهعنوان یک منطقه مرزی و حرکت به سمت ایفای نقش در شبکه همکاریهای اقتصادی ایران با کشورهای قفقاز است.
افتتاح غرفه منطقه آزاد ارس در نمایشگاه «ارمنستان اکسپو ۲۰۲۶» نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است؛ اقدامی که زمینه معرفی ظرفیتهای تولیدی، صادراتی و سرمایهگذاری ارس به فعالان اقتصادی ارمنستان را فراهم کرد و نشان داد دیپلماسی اقتصادی در این منطقه تنها به مذاکرات دولتی محدود نیست و بخش خصوصی و بنگاههای تولیدی را نیز دربر میگیرد.
اجلاس ایران و ارمنستان؛ نوردوز در متن همکاریهای دوجانبه
در ۱۹ آبان، نوزدهمین اجلاس کمیسیون مشترک اقتصادی ایران و ارمنستان در ایروان برگزار شد و ۲ کشور سند جامع همکاری در هشت حوزه زیرساخت، انرژی، تجارت، صنعت، معدن، کشاورزی، محیط زیست و همکاری استانهای همجوار امضا کردند.
قرار گرفتن همزمان موضوعات تجاری، زیرساختی و استانی در این سند، اهمیت مرزهای مشترک و بهویژه نوردوز را در روابط ۲ کشور افزایش میدهد؛ نوردوز تنها محل عبور کامیونها و انجام تشریفات گمرکی نیست؛ این پایانه بخشی از زنجیرهای است که تولید، صادرات، ترانزیت، انرژی و همکاریهای استانی ایران و ارمنستان را به یکدیگر متصل میکند.
بازدید بهرام سرمست، استاندار آذربایجان شرقی، و مدیرعامل سازمان منطقه آزاد ارس از کارخانه فولاد سرمایهگذار ایرانی در ارمنستان نیز از همین منظر اهمیت داشت.
این بازدید، پیوند میان سرمایهگذاری های انجامشده از سوی فعالان اقتصادی آذربایجان شرقی و بازار ارمنستان را برجسته کرد و نشان داد همکاری با همسایگان تنها به صادرات کالا محدود نیست و میتواند در قالب سرمایهگذاری، تولید مشترک و توسعه زنجیرههای صنعتی دنبال شود.
ارس در جستوجوی مسیر گرجستان
رایزنیهای اقتصادی ارس در آبانماه به ارمنستان محدود نماند. در ۲۱ آبان، مقدمزاده با لاشا بوستاشویلی، مدیرعامل منطقه آزاد پوتی گرجستان، درباره ترانزیت، لجستیک، صادرات مجدد و انبارداری مشترک گفتوگو کرد.
یک روز بعد نیز هیأت اقتصادی منطقه آزاد ارس در نمایشگاه بینالمللی گرجستان در تفلیس حضور یافت و با فعالان بخش خصوصی این کشور در حوزههایی همچون فناوری اطلاعات، صنعت خودرو، ریلسازی، هوش مصنوعی و کشاورزی مدرن دیدار کرد.
این رایزنیها از آن جهت اهمیت دارد که گرجستان میتواند برای ایران تنها یک بازار صادراتی نباشد، بلکه بخشی از مسیر دسترسی به بازارهای دریای سیاه و شرق اروپا باشد.
در چنین چارچوبی، توسعه همکاری ارس با منطقه آزاد پوتی، در صورت تبدیلشدن به توافقهای اجرایی، میتواند ظرفیتهای ترانزیتی نوردوز را به شبکهای گستردهتر از مسیرهای تجاری منطقه پیوند دهد.
با این حال، گفتوگوهای انجامشده با ارمنستان و گرجستان هنوز به معنای ایجاد منطقه آزاد مشترک یا راهاندازی انبارداری مشترک نیست. اهمیت این رایزنیها زمانی مشخص خواهد شد که به توافقهای حقوقی، سازوکارهای اجرایی، سرمایهگذاری مشترک و افزایش واقعی حجم مبادلات منجر شود.
تصمیم دولت برای ارتقای نوردوز
در ادامه این تحولات، روز ۲۵ آبانماه نشستی با حضور سیدحمید پورمحمدی، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور، بهرام سرمست، استاندار آذربایجان شرقی و مدیران ارشد دستگاههای اجرایی برای بررسی راهکارهای بهبود عملکرد و افزایش ظرفیت پذیرش و جابهجایی کالا در پایانه مرزی نوردوز برگزار شد.
پورمحمدی در این نشست از برنامهریزی برای تبدیل نوردوز به مهمترین و پرترددترین مرز تجاری زمینی ایران تا یک سال آینده خبر داد و گفت: هر اقدامی برای تبدیل پایانه مرزی نوردوز به مهمترین و پرترددترین مرز تجاری زمینی ایران تا یک سال آینده، نیاز به هماهنگی، همدلی و انعطافپذیری بین دستگاهی دارد.
رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور همچنین با اشاره به رایزنیهای انجامشده در سفر هیأت ایرانی به ارمنستان اعلام کرد نیازها و درخواستهای طرف ارمنی درباره این پایانه شناسایی و دریافت شده است.
در این نشست، گزارش ساماندهی پایانه مرزی نوردوز از سوی سعید جغتایی، رئیس امور حملونقل، عمران شهری و روستایی سازمان برنامه و بودجه کشور، ارائه شد و تصمیمهای لازم به تفکیک دستگاهها اتخاذ شد.
حضور نمایندگان وزارت امور خارجه، وزارت نفت، وزارت راه و شهرسازی، گمرک، مرزبانی و شورای عالی مناطق آزاد در این جلسه، نشان میدهد ارتقای نوردوز به تصمیم یک دستگاه محدود نیست و به هماهنگی مجموعهای از نهادهای اقتصادی، امنیتی، حملونقلی و دیپلماتیک نیاز دارد.
نوردوز؛ پاسخ ایران به ضرورت تنوعبخشی به مسیرهای تجارت
اهمیت این تصمیم دولت را نمیتوان تنها در افزایش ظرفیت یک پایانه مرزی خلاصه کرد؛ نوردوز در شرایطی مورد توجه قرار گرفته است که ایران برای توسعه تجارت با همسایگان، افزایش ترانزیت و کاهش آسیبپذیری مسیرهای مبادلاتی، به گذرگاههای زمینی کارآمدتر نیاز دارد.
پورمحمدی در نشست بررسی نوردوز، این پایانه را دارای نقش راهبردی در توسعه مبادلات تجاری و ترانزیتی کشور دانست و بر اهمیت آن برای تسهیل جریان عبور کالا و ارتقای تعاملات اقتصادی با کشورهای همسایه تأکید کرد.
بر این اساس، هدفگذاری یکساله دولت برای نوردوز را باید بخشی از برنامه بزرگتر ایران برای تقویت پیوندهای اقتصادی با قفقاز دانست؛ برنامهای که در آن، توسعه زیرساخت مرزی، افزایش ظرفیت حملونقل، تسهیل امور گمرکی و ایجاد هماهنگی میان دستگاهها، پیشنیاز استفاده از ظرفیتهای دیپلماسی اقتصادی است.
فرصت ارس در گرو اجرای تصمیمها
منطقه آزاد ارس در این روند از مزیتی برخوردار است که بسیاری از مناطق اقتصادی کشور فاقد آن هستند: همجواری مستقیم با ارمنستان، دسترسی به مسیرهای ارتباطی قفقاز و برخورداری از ظرفیتهای صنعتی، تجاری و سرمایهگذاری.
با این حال، موقعیت جغرافیایی بهتنهایی برای تبدیل ارس به مرکز مبادلات منطقهای کافی نیست. تحقق این هدف به عملکرد نوردوز، سرعت عبور کالا، کیفیت خدمات گمرکی، ظرفیت پارکینگ و جاده، هماهنگی مرزی و ثبات مقررات وابسته است. به بیان دیگر، هر اندازه ارس برای جذب سرمایهگذار و توسعه صادرات آماده باشد، بدون پایانهای کارآمد و مسیر تجاری قابل پیشبینی، ظرفیتهای آن به نتیجه اقتصادی پایدار تبدیل نخواهد شد.
از این منظر، رایزنیهای منطقه آزاد ارس با ارمنستان و گرجستان زمانی اثر ملی خود را نشان میدهد که به افزایش صادرات، شکلگیری سرمایهگذاری های مشترک، توسعه ترانزیت و ایجاد مسیرهای جدید برای حضور کالا و خدمات ایرانی در بازارهای منطقه منجر شود.
آزمون یکساله دولت
اکنون مجموعهای از پیشنهادها و توافقهای اولیه در کنار یک هدف روشن دولت قرار گرفته است: تبدیل نوردوز به مهمترین و پرترددترین مرز تجاری زمینی ایران در یک سال آینده؛ آزمون اصلی، از این پس نه در سطح اعلام مواضع، بلکه در مرحله اجرای تصمیمهاست.
اگر دستگاههای مسئول بتوانند ظرفیت پذیرش و جابهجایی کالا را افزایش دهند، موانع تردد کامیونها را کاهش دهند و هماهنگی لازم میان ایران و ارمنستان را برقرار کنند، نوردوز میتواند از یک گذرگاه مرزی به محور اتصال تجارت ایران با قفقاز تبدیل شود.
در این صورت، منطقه آزاد ارس نیز امکان خواهد داشت نقش خود را از پیگیری رایزنیهای اقتصادی به سازماندهی بخشی از تجارت، تولید و ترانزیت منطقهای ارتقا دهد.
اما در صورت باقیماندن تصمیمها در سطح نشستها و توافقهای کلی، پیشنهاد ایجاد منطقه آزاد مشترک با مغری، همکاری با منطقه آزاد پوتی و ظرفیتهای تولیدی ارس همچنان از مزیتهای بالقوهای خواهند بود که به جریان واقعی تجارت تبدیل نشدهاند.
برآیند رویدادهای شهریور تا ۲۶ آبان نشان میدهد نوردوز و ارس در حال ورود به مرحلهای تازه از همکاریهای اقتصادی ایران با قفقاز هستند؛ مرحلهای که موفقیت آن به میزان هماهنگی دستگاههای داخلی، همراهی طرفهای خارجی و توان تبدیل دیپلماسی اقتصادی به زیرساخت و تجارت واقعی بستگی دارد.
به گزارش ایرنا؛ تحولات ماههای اخیر نشان میدهد نوردوز و منطقه آزاد ارس در حال عبور از جایگاه یک گذرگاه مرزی و پهنه اقتصادی محلی به بخشی از معادله گستردهتر تجارت و ترانزیت ایران در قفقاز هستند.
پیشنهاد ایجاد منطقه آزاد مشترک با مغری، گفتوگوهای اقتصادی با ارمنستان و گرجستان و پیگیری افزایش ظرفیت پایانه نوردوز، هر یک حلقهای از تلاش برای پیوند دادن ظرفیتهای محلی به دیپلماسی اقتصادی کشور است؛ اما این پیوند زمانی به مزیت پایدار تبدیل میشود که توافقها به برنامههای اجرایی، زمانبندی مشخص و زیرساخت متناسب با حجم مبادلات منتهی شوند.
اهمیت نوردوز تنها به افزایش شمار کامیونهای عبوری محدود نیست؛ کارآمدی این گذرگاه میتواند بر هزینه و زمان حمل کالا، دسترسی بنگاههای ایرانی به بازارهای منطقه و جایگاه کشور در مسیرهای تجاری قفقاز اثر بگذارد؛ در مقابل، ضعف زیرساخت، کندی تشریفات مرزی یا ناهماهنگی دستگاههای مستقر در پایانه میتواند فرصتهای ناشی از توافقهای دیپلماتیک را کاهش دهد؛ از این رو، توسعه نوردوز نیازمند نگاهی یکپارچه به راههای دسترسی، خدمات پایانهای، گمرک، حملونقل و ظرفیتهای لجستیکی ارس است.
هدفگذاری برای افزایش ظرفیت این پایانه، گامی مهم در جهت پاسخگویی به نیازهای تجاری و ترانزیتی کشور به شمار میرود؛ با این حال، تحقق آن به تأمین اعتبار، اجرای بهموقع طرحها و هماهنگی پایدار میان دستگاههای اجرایی وابسته است.
معیار موفقیت این روند، نه صرفاً اعلام هدف یا امضای تفاهمنامه، بلکه بهبود قابل اندازهگیری در زمان عبور کالا، ظرفیت جابهجایی و کیفیت خدمات مرزی خواهد بود؛ اگر این الزامات همزمان دنبال شود، نوردوز میتواند از یک نقطه عبور به پیشران عملیاتی دیپلماسی اقتصادی ایران در قفقاز تبدیل شود.
پایانه مرزی نوردوز در شهرستان جلفا، به عنوان تنها گذرگاه زمینی ایران با ارمنستان، از دیرباز شریان اصلی ارتباطی کشور با کشورهای حوزه قفقاز و دروازه ورود به بازارهای اوراسیا محسوب میشود؛ موقعیت استراتژیک این پایانه در مجاورت منطقه آزاد ارس، آن را به کانون توجه سیاستگذاران حوزه ترانزیت و تجارت خارجی تبدیل کرده است تا از این طریق، ظرفیتهای مبادلات مرزی، لجستیکی و بازرگانی کشور ساماندهی شود.