دانشگاه‌های ایران از ساختار متمرکز به سمت نظام شبکه‌ای، ماموریت‌گرا و رقابت‌پذیر بروند

تهران- ایرنا- وزیر اسبق علوم، تحقیقات و فناوری با تأکید بر اینکه آینده آموزش عالی با توسعه صرف زیرساخت‌های فناوری و گسترش آموزش مجازی شکل نمی‌گیرد، گفت: دانشگاه‌های ایران برای همراهی با تحولات جهانی باید از ساختارهای متمرکز و همگون به سمت نظامی متنوع، شبکه‌ای، مأموریت‌گرا و رقابت‌پذیر حرکت کنند.

به گزارش خبرنگار علمی ایرنا، جعفر توفیقی روز چهارشنبه در افتتاحیه دومین کنفرانس ملی «دانشگاه آینده در گذر تحول دیجیتال» به میزبانی دانشکده کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف، با بیان اینکه مقدمه هر تحولی رسیدن کشور به اجماع درباره ضرورت آن تحول است، اظهار داشت: برگزاری چنین کنفرانس‌هایی با سخنرانی‌ها، کارگاه‌ها و ارائه مقالات علمی، سطح آگاهی جامعه علمی را افزایش می‌دهد، افق‌های جدیدی پیش روی دانشگاه‌ها می‌گشاید و زمینه آمادگی برای حرکت در مسیر تحول را فراهم می‌کند.

وی با گرامیداشت یاد شهید کمال خرازی و شهدای جنگ‌های اخیر، به بخشی از تجربه همکاری خود با این دانشمند شهید در دوران مسئولیتش در وزارت علوم اشاره کرد و گفت: در سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۲ که معاون آموزشی وزارت علوم بودم، شاهد تلاش‌ها و پیگیری‌های ایشان در کنار مسئولیت‌های سنگین دولتی بودم. ایشان شخصاً برای پیگیری مسائل مربوط به راه‌اندازی رشته علوم شناختی، استانداردسازی و جذب دانشجو در این رشته به وزارت علوم مراجعه می‌کردند و با علاقه و جدیت موضوع تأسیس دانشگاه مهرالبرز را نیز دنبال می‌کردند.

وزیر اسبق علوم با قدردانی از دانشگاه مهرالبرز برای برگزاری دومین دوره این کنفرانس افزود: این رویداد در حال تبدیل شدن به یک جریان ملی است و استمرار برگزاری همایش‌ها و نشست‌های تخصصی می‌تواند آگاهی جامعه علمی را افزایش دهد و پنجره‌های تازه‌ای برای شناخت تحولات پیش رو باز کند.

توفیقی با تأکید بر اینکه آینده آموزش عالی از هم‌اکنون آغاز شده است، اظهار داشت: وقتی از آینده صحبت می‌کنیم، معمولاً تصور می‌کنیم قرار است پنج سال دیگر چه اتفاقی بیفتد، در حالی که آینده‌ای که امروز درباره آن سخن می‌گوییم، از دیروز آغاز شده و امروز ادامه دارد و هر روز نیز با شتاب بیشتری پیش می‌رود.

وی ادامه داد: کاری که دانشگاه‌ها باید انجام دهند، همراه شدن با این تحولات، بسیج امکانات، افزایش تحرک و همکاری با یکدیگر است تا از قافله تحول عقب نمانند. نباید منتظر بمانیم آینده از راه برسد و سپس خود را برای آن آماده کنیم؛ آینده همین اکنون در حال شکل‌گیری است و اگر به خودمان نیاییم و سریع‌تر اقدام نکنیم، فرصت‌ها از دست می‌روند و تحولات بعدی نیز از راه خواهند رسید.

وزیر اسبق علوم با اشاره به اقدامات انجام‌شده در برخی دانشگاه‌ها در مسیر تحول دیجیتال گفت: دانشگاه صنعتی شریف در دو سال گذشته اقداماتی را در این زمینه آغاز کرده و دانشگاه مهرالبرز نیز چند سال است که این مسیر را دنبال می‌کند. بنابراین دانشگاه‌ها باید با شناخت دقیق تحولات، برای همراهی با آن برنامه‌ریزی کنند.

توفیقی با بیان اینکه تحولات فناوری دیجیتال، اقتصاد، جامعه و مناسبات بین‌المللی، بازاندیشی در ساختارهای آموزش عالی را ضروری کرده است، افزود: یکی از موضوعات مهمی که دانشگاه‌ها باید در آن تجدیدنظر کنند، نظام تأمین مالی و مدل‌های کسب‌وکار آنهاست. تجربه نشان داده است که دولت به هیچ‌وجه نمی‌تواند به‌تنهایی تأمین‌کننده کامل منابع مالی دانشگاه‌ها باشد؛ از این رو دانشگاه‌ها باید در مدل‌های اقتصادی و کسب‌وکار خود بازنگری کنند.

وی با اشاره به ظرفیت‌ها و دارایی‌های دانشگاه‌ها در حوزه‌های آموزشی، پژوهشی و فناورانه اظهار داشت: دارایی آموزشی دانشگاه‌ها اکنون عمدتاً در خدمت تعداد محدودی از دانشجویانی است که به‌صورت فیزیکی در دانشگاه حضور دارند. دارایی‌های پژوهشی نیز عمدتاً به تولید و انتشار مقالات علمی در مجلات منجر می‌شود و دارایی‌های فناورانه دانشگاه‌ها نیز بیشتر در قالب ثبت اختراع باقی می‌ماند و کمتر به مرحله تجاری‌سازی می‌رسد. از سوی دیگر، قراردادهای پژوهشی دانشگاه‌ها با صنعت نیز همچنان محدود است.

وزیر اسبق علوم با تأکید بر ظرفیت اقتصاد شبکه‌ای برای تغییر این وضعیت گفت: در اقتصاد شبکه‌ای، خدمات آموزشی دانشگاه می‌تواند در معرض دید و دسترس میلیون‌ها متقاضی قرار گیرد. خدمات پژوهشی نیز می‌تواند به طیف گسترده‌ای از متقاضیان عرضه شود و ظرفیت‌های فناورانه دانشگاه‌ها در اختیار هزاران صنعت، شرکت دانش‌بنیان، سازمان و مجموعه اقتصادی قرار گیرد.

توفیقی افزود: از این طریق، علاوه بر گسترش ارائه خدمات علمی و فناورانه، امکان ایجاد کسب‌وکارهای جدید و افزایش درآمد دانشگاه‌ها نیز فراهم می‌شود. دانشگاه‌ها باید بتوانند دارایی‌های دانشی و فناورانه خود را به ارزش اقتصادی تبدیل کنند و از ظرفیت‌های موجود برای تأمین منابع مالی پایدار بهره بگیرند.

وی بین‌المللی شدن را از دیگر الزامات تحول در آموزش عالی دانست و گفت: دانشگاه‌های ایران باید عضوی از جامعه جهانی دانش باشند؛ زیرا دانشگاه‌ها در انزوا نمی‌توانند پیشرفت کنند. در اقتصاد شبکه‌ای و دانشگاه‌های شبکه‌ای، امکان همکاری با صدها و حتی هزاران دانشگاه داخلی و بین‌المللی وجود دارد و دانشگاه‌ها می‌توانند در طراحی و اجرای دوره‌های آموزشی و پروژه‌های مشترک مشارکت کنند.

وزیر اسبق علوم با اشاره به جهانی شدن بازار آموزش عالی اظهار داشت: امروز بسیاری از دانشجویان و متقاضیان آموزش در سراسر جهان از طریق پلتفرم‌های آموزشی به دوره‌های دانشگاهی دسترسی دارند. برای مثال، درسی که استاد یک دانشگاه اروپایی یا آمریکایی ارائه می‌کند، می‌تواند در اختیار میلیون‌ها دانشجو در نقاط مختلف جهان قرار گیرد. این موضوع نشان می‌دهد که بازار آموزش از مرزهای جغرافیایی دانشگاه‌ها عبور کرده است.

توفیقی با بیان اینکه الگوهای تقاضای آموزشی نیز در حال تغییر است، افزود: تقاضای آموزش دیگر صرفاً به دریافت مدارک رسمی کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری محدود نمی‌شود. آموزش‌های مهارتی کوتاه‌مدت، دوره‌های گواهی‌محور و آموزش‌های تخصصی برای سازمان‌ها، شرکت‌ها و مدیران نیز با تقاضای فزاینده‌ای مواجه شده‌اند.

وی ادامه داد: امروز دانشگاه تنها محل یادگیری نیست و شرکت‌های دانش‌بنیان و مجموعه‌های تخصصی نیز در ارائه آموزش‌های کوتاه‌مدت و مهارتی با دانشگاه‌ها رقابت می‌کنند. در نتیجه، بازارهای جدید یادگیری در حال شکل‌گیری است و دانشگاه‌ها باید این تغییرات را جدی بگیرند و متناسب با نیازهای جدید جامعه و بازار کار، خدمات آموزشی خود را بازتعریف کنند.

وزیر اسبق علوم با تأکید بر ضرورت تحول در رابطه دانشگاه، دولت، صنعت و جامعه اظهار داشت: ارتباط دانشگاه و صنعت در بسیاری از موارد به چند پروژه پژوهشی و همکاری محدود خلاصه شده است؛ در حالی که در اقتصاد شبکه‌ای، دانشگاه می‌تواند خدمات علمی، پژوهشی و فناورانه خود را به طیف وسیعی از متقاضیان ارائه دهد و ارتباطات یک‌طرفه و مقطعی را به تعاملات مستمر و دوسویه تبدیل کند.

توفیقی افزود: دانشگاه‌ها و صنایع باید نوعی زیست مشترک داشته باشند و در قالب ارتباطات پایدار و سرمایه‌گذاری‌های مشترک فعالیت کنند. ارتباطات مقطعی و محدود طبیعتاً آثار و کاربردهای محدودی نیز خواهد داشت؛ بنابراین لازم است همکاری دانشگاه و صنعت از سطح پروژه‌های پراکنده فراتر رود و به مشارکت راهبردی و مستمر تبدیل شود.

وی با انتقاد از رویکرد یکسان‌سازی در سیاست‌گذاری آموزش عالی گفت: متأسفانه در سال‌های گذشته این تفکر در وزارت علوم و برخی نهادهای سیاست‌گذار وجود داشته است که برای همه دانشگاه‌ها باید یک آیین‌نامه واحد تدوین شود؛ در حالی که دانشگاه‌ها مأموریت‌های متفاوتی دارند و نمی‌توان برای همه آنها یک آیین‌نامه ارتقا و نظام ارزیابی یکسان در نظر گرفت.

وزیر اسبق علوم با بیان اینکه دانشگاه‌های آموزشی، پژوهشی، کارآفرین و جامعه‌محور مأموریت‌های متفاوتی دارند، اظهار داشت: در عصر تحول دیجیتال باید به سمت تنوع دانشگاه‌ها و نهادهای آموزش عالی حرکت کنیم و نگاه یکسان‌سازی را کنار بگذاریم. سیاست‌گذاری باید بر اساس مأموریت هر دانشگاه انجام شود و جایگاه و نقش دانشگاه‌های غیردولتی نیز با جدیت بیشتری مورد توجه قرار گیرد.

توفیقی ادامه داد: دانشگاه‌های غیردولتی می‌توانند در توسعه ظرفیت آموزش عالی، کاهش فشار تأمین منابع مالی از سوی دولت و همچنین ایجاد فرصت برای بروز ابتکار و خلاقیت بخش خصوصی نقش مؤثری ایفا کنند. تجربه نشان داده است که بخش خصوصی در برخی حوزه‌ها ظرفیت‌های قابل توجهی برای نوآوری و ارائه الگوهای جدید دارد و نباید این ظرفیت در نظام آموزش عالی نادیده گرفته شود.

وی استقلال دانشگاه‌ها را از دیگر الزامات شکل‌گیری دانشگاه‌های شبکه‌ای دانست و گفت: باید رابطه میان سیاست‌گذاری کلان، تنظیم‌گری و استقلال دانشگاه‌ها بازتعریف شود. در دنیای متحول امروز به دانشگاه‌های چابک و منعطف نیاز داریم، نه دانشگاه‌هایی با ساختارهای ثابت و غیرقابل تغییر که نتوانند خود را با تحولات هماهنگ کنند.

وزیر اسبق علوم افزود: هرچه سرعت تحولات بیشتر می‌شود، میزان عدم قطعیت نیز افزایش می‌یابد و برای مواجهه با چنین شرایطی به ساختارهای پویا، چابک و انعطاف‌پذیر نیاز داریم. از این رو استقلال دانشگاه‌ها به‌عنوان یکی از بازیگران اصلی اقتصاد و آموزش عالی شبکه‌ای، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.

توفیقی با تأکید بر ضرورت آینده‌نگری و برنامه‌ریزی راهبردی در دانشگاه‌ها اظهار داشت: نظام تصمیم‌گیری در آموزش عالی باید از روش‌های جلسه‌محور به سمت تصمیم‌گیری داده‌محور و مبتنی بر تحلیل داده‌ها و شواهد حرکت کند. همچنین لازم است نگاه دانشگاه‌ها از مدیریت منابع به سمت مدیریت ارزش و خلق ارزش تغییر یابد.

وی ادامه داد: امروز دیگر صرفاً تعداد اعضای هیئت علمی، میزان فضای فیزیکی و حجم منابع در اختیار دانشگاه معیار اصلی ارزیابی نیست؛ بلکه پرسش اساسی این است که هر دانشگاه چه ارزشی خلق می‌کند. دانشگاه باید بتواند ارزش علمی، فناورانه، اقتصادی و اجتماعی حاصل از فعالیت‌های خود را نشان دهد و در برابر آن پاسخگو باشد.

وزیر اسبق علوم با اشاره به ضرورت اصلاح نظام‌های ارزیابی و اعتباربخشی دانشگاه‌ها گفت: ارزیابی عملکرد دانشگاه‌ها باید مبتنی بر مأموریت و دستاوردهای آنها باشد و استقلال سازمانی نیز با مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی همراه شود. دانشگاه مستقل، در برابر مأموریت‌ها و نتایج عملکرد خود مسئول است و باید بتواند ارزش ایجادشده را به جامعه ارائه کند.

توفیقی با تأکید بر ضرورت تغییر الگوهای سنتی تأمین مالی افزود: دانشگاه‌ها در اقتصاد شبکه‌ای و پلتفرمی باید مدل کسب‌وکار خود را تغییر دهند، ارتباطاتشان را در سطح ملی و جهانی گسترش دهند و از بازارهای جدید خدمات آموزشی و پژوهشی برای تأمین مالی استفاده کنند.

وی مشارکت راهبردی دانشگاه و صنعت را نیز از الزامات ارزش‌آفرینی در آموزش عالی دانست و اظهار داشت: توسعه اقتصاد آموزش، افزایش سهم دانشگاه در اقتصاد دانش‌بنیان و تجاری‌سازی دستاوردهای فناورانه زمانی امکان‌پذیر است که فناوری‌های توسعه‌یافته در دانشگاه‌ها از طریق شرکت‌های دانش‌بنیان به محصولات و خدمات دارای ارزش اقتصادی تبدیل شوند.

وزیر اسبق علوم با اشاره به ضرورت تغییر معیارهای رقابت و برتری دانشگاه‌ها در نظام جهانی گفت: دانشگاه‌های ایران باید از شاخص‌های سنتی ارزیابی فراتر بروند و همکاری‌های بین‌المللی را به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های اصلی توسعه خود دنبال کنند.

توفیقی با تأکید بر ضرورت حضور فعال دانشگاه‌های ایران در بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی آموزش اظهار داشت: حضور دانشگاه‌های کشور در این بازارها همچنان بسیار کم‌رنگ است و در برخی حوزه‌ها تقریباً حضور مؤثری نداریم؛ در حالی که در مناطق مختلف جهان پیمان‌ها و توافق‌های آموزشی در حال شکل‌گیری است.

وی افزود: این توافق‌ها حوزه‌هایی مانند برنامه‌های آموزشی، محتوای درسی، شیوه ارائه خدمات آموزشی و اعتباربخشی را دربرمی‌گیرند و می‌توانند بر آینده نظام آموزش عالی ایران تأثیر بگذارند. بنابراین دانشگاه‌های کشور باید در این فرآیندها حضور داشته باشند و برای توسعه مدل‌های مشترک آموزشی و پژوهشی با دانشگاه‌های منطقه و جهان برنامه‌ریزی کنند.

وزیر اسبق علوم، تاب‌آوری نهادی و اقتصادی را نیز از ویژگی‌های ضروری نظام آموزش عالی آینده برشمرد و گفت: دانشگاه‌ها باید متناسب با شرایط عدم قطعیت، توانایی انطباق با تغییرات سریع را داشته باشند، وابستگی خود را به الگوهای سنتی کاهش دهند و برای تداوم فعالیت در شرایط بحران، الگوهای پایدار و انعطاف‌پذیر طراحی کنند.

توفیقی در جمع‌بندی سخنان خود با تأکید بر ضرورت بازنگری در نظام حکمرانی آموزش عالی اظهار داشت: برای تحقق تحول دیجیتال باید در شیوه اداره وزارت علوم، ساختار مدیریت دانشگاه‌ها و الگوهای اقتصادی آموزش عالی تجدیدنظر شود. تدوین نقشه راه تحول ضروری است و دانشگاه‌های پیشرو می‌توانند در این زمینه نقش مهمی ایفا کنند.

وی خاطرنشان کرد: تجربه نشان می‌دهد تحول را نمی‌توان یکباره و به‌صورت هم‌زمان در همه دانشگاه‌های کشور اجرا کرد؛ بلکه دانشگاه‌های پیشرو باید در این مسیر تجربه‌اندوزی کنند و دستاوردهای خود را در اختیار سایر دانشگاه‌ها و سیاست‌گذاران قرار دهند تا زمینه گسترش تدریجی این تحول فراهم شود.

وزیر اسبق علوم در پایان تأکید کرد: آینده آموزش عالی ایران با توسعه صرف زیرساخت‌های فناوری یا گسترش محدود آموزش‌های دیجیتال شکل نمی‌گیرد، بلکه به بازاندیشی بنیادین در معماری نهادی، اقتصادی و حکمرانی دانشگاه‌ها نیاز دارد.

توفیقی افزود: نظام آموزش عالی آینده باید از ساختاری نسبتاً متمرکز و همگون به نظامی متنوع، شبکه‌ای، مأموریت‌گرا، رقابت‌پذیر و سازگار با تحولات جهانی حرکت کند و دانشگاه‌ها از ارائه‌دهندگان صرف خدمات آموزشی به سازمان‌هایی ارزش‌آفرین، نوآور و اثرگذار در توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور تبدیل شوند.

وی تصریح کرد: مسئله اصلی، انتخاب فناوری جدید نیست، بلکه انتخاب معماری مناسبی است که دانشگاه ایرانی را برای ایفای نقشی مؤثر در جهان آینده آماده کند.