به گزارش خبرنگار علمی ایرنا، رضا سمیعزاده روز چهارشنبه در افتتاحیه دومین کنفرانس ملی دانشگاه آینده در گذر تحول دیجیتال به میزبانی دانشکده مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف، با طرح موضوع بازاندیشی در ماهیت و معماری دانشگاه آینده اظهار داشت: پرسش اصلی این است که دانشگاه آینده صرفاً نسخه دیجیتالی دانشگاه امروز خواهد بود یا قرار است ماهیت و منطق فعالیت دانشگاه نیز تغییر کند؟
وی افزود: گاهی تصور میکنیم اگر همه کلاسها و خدمات آموزشی را هوشمند کنیم، به دانشگاه آینده رسیدهایم؛ در حالی که لزوماً چنین نیست. ممکن است دانشگاهی از نظر فناوری بسیار پیشرفته باشد، اما همچنان بر همان منطق قدیمی اداره شود؛ یعنی دانش را در یک مرکز تولید کند، به دانشجو انتقال دهد، مدرک صادر کند و ارتباط محدودی با فارغالتحصیلان خود داشته باشد. در چنین شرایطی ابزارها تغییر کردهاند، اما منطق سازمانی دانشگاه همچنان ثابت مانده است.
دانشیار دانشگاه الزهرا (س) با بیان اینکه تحول دیجیتال زمانی واقعی است که علاوه بر ابزارها، قواعد یادگیری، روابط، تصمیمگیری و ظرفیت تغییر دانشگاه نیز متحول شود، ادامه داد: دانشگاه آینده را باید نه صرفاً ساختمانی مجهزتر، بلکه سازمانی با قابلیت تکامل در نظر گرفت.
سمیعزاده با اشاره به اینکه یادگیری دیگر محدود به محیط دانشگاه نیست، گفت: امروز با یک اکوسیستم گسترده یادگیری مواجه هستیم که در آن دانشگاه تنها بازیگر نیست. حل یک مسئله پیچیده ممکن است به دانش مهندسی، داده، علوم انسانی، سیاستگذاری و همکاری چندین سازمان نیاز داشته باشد.
وی با تاکید بر ضرورت حفظ استقلال علمی دانشگاه در کنار ارتباط با محیط پیرامونی اظهار داشت: استقلال علمی با انزوا متفاوت است. دانشگاه باید بتواند در ارتباط با محیط یاد بگیرد، بر آن اثر بگذارد و از تغییرات محیطی نیز تاثیر بپذیرد. بنابراین نقطه شروع مدل دانشگاه آینده، خود دانشگاه به تنهایی نیست، بلکه اکوسیستمی است که دانشگاه در آن فعالیت میکند.
این استاد دانشگاه با اشاره به هویت علمی، تاریخ، ارزشها، ساختارهای تصمیمگیری و مسئولیت اجتماعی دانشگاه افزود: دانشگاه نباید در مواجهه با هر موج فناوری، ماهیت خود را از دست بدهد؛ اما نباید هویت را با ثابت ماندن همه ساختارها اشتباه گرفت. یک دانشگاه میتواند روشهای آموزش، ساختارهای پژوهش، شیوه همکاری و مدل حکمرانی خود را تغییر دهد و در عین حال به هویت علمی خود وفادار بماند.
وی ادامه داد: مسئله اساسی این است که چه مؤلفههایی در دانشگاه باید تداوم پیدا کنند و چه بخشهایی باید قابلیت بازآفرینی داشته باشند. آزادی علمی، جستوجوی حقیقت، نقدپذیری و مسئولیت در قبال جامعه از ارزشهایی هستند که باید حفظ شوند؛ اما مرزهای رشتهای، شکل ثابت کلاسها و الگوهای آموزشی میتوانند تغییر کنند.
ضرورت معماری فضای امکان در دانشگاه آینده
سمیعزاده در ادامه به تشریح مفهوم «فضای امکان» پرداخت و گفت: فضای امکان مجموعه وضعیتها، مسیرها، انتخابها و آیندههایی است که یک فرد یا سازمان با توجه به قابلیتها، روابط، منابع و محدودیتهای خود میتواند به آنها دست پیدا کند یا در شکلگیری آنها مشارکت داشته باشد.
وی با تشریح سه سطح برای شکلگیری فضای امکان اظهار داشت: سطح نخست، کشف امکان است. برای مثال، دانشجویی در رشته مهندسی تحصیل میکند و تصورش این است که آینده حرفهای او به چند شغل شناختهشده محدود میشود؛ اما دانشگاه با معرفی حوزههای تازه، ارتباط با پژوهشگران و آشنا کردن او با مسائل واقعی، گزینههایی را پیش رویش قرار میدهد که پیش از این نمیشناخته است.
دانشیار دانشگاه الزهرا افزود: سطح دوم، خلق امکان است. در این مرحله، افراد با ترکیب قابلیتها و ارتباطات خود، راهحل جدید، زمینه پژوهشی تازه یا حتی کسبوکار جدیدی ایجاد میکنند. برای مثال، دانشجویان با همکاری یکدیگر مسئلهای را شناسایی میکنند که پیش از آن به تنهایی قادر به حل آن نبودند و از این طریق امکانی جدید به وجود میآورند.
وی سطح سوم را معماری فضای امکان دانست و گفت: این سطح از دو سطح قبلی اهمیت بیشتری دارد. فرض کنید دانشگاه به جای حمایت از یک پروژه میانرشتهای، قواعدی ایجاد کند که دانشجویان بتوانند آزادانه میان رشتهها حرکت کنند، از زیرساختهای مشترک استفاده کنند، مسئله تعریف کنند و تیمهای جدید بسازند. در این صورت دانشگاه صرفاً یک فرصت ایجاد نکرده، بلکه ظرفیت خلق فرصتهای بعدی را به وجود آورده است.
سمیعزاده با اشاره به تفاوت فضای امکان دانشجویان بر اساس میزان دسترسی آنها به منابع و شبکههای علمی گفت: فرض کنید دو دانشجو از نظر تخصص علمی در وضعیت مشابهی قرار دارند. دانشجوی نخست از استادان و امکانات رسمی دانشگاه استفاده میکند، اما دانشجوی دوم علاوه بر این امکانات، به شبکه جهانی دانش، پروژههای واقعی، آزمایشگاههای مشترک و متخصصان رشتههای دیگر نیز دسترسی دارد. آیا این دو دانشجو صرفاً منابع متفاوتی دارند؟ خیر، فضای امکان آنها نیز متفاوت است.
وی تاکید کرد: البته دسترسی به منابع به تنهایی کافی نیست. دانشجو باید قدرت تشخیص، توان انتخاب، اعتمادبهنفس علمی، قدرت همکاری و قابلیت تبدیل ایده به عمل را نیز داشته باشد. امکان زمانی برای فرد معنا پیدا میکند که بتواند آن را تشخیص دهد، درباره آن تصمیم بگیرد و برای تحققش اقدام کند.
این استاد دانشگاه افزود: وظیفه دانشگاه آینده فقط افزایش تعداد انتخابهای دانشجو نیست، بلکه مهمتر از آن، پرورش انسانی است که بتواند فضای امکان خود و دیگران را بازآفرینی کند. آینده چیزی نیست که همه گزینههای آن از پیش آماده و منتظر انتخاب ما باشند؛ انسانها از طریق یادگیری، همکاری و تجربه میتوانند آینده را بسازند و به معماران فضاهای امکان تبدیل شوند.
وی با بیان اینکه این مفهوم درباره خود دانشگاه نیز صدق میکند، گفت: دانشگاه هم باید بتواند فضای امکان خویش را توسعه دهد، قابلیتهای تازه بسازد، روابط جدید برقرار کند و شیوههای نوینی برای تحقق مأموریت خود بیابد.
همتکاملی؛ فراتر از تعامل دانشگاه با محیط
سمیعزاده در ادامه با تشریح مفهوم «همتکاملی» اظهار داشت: معمولاً درباره تعامل دانشگاه و دانشجو یا ارتباط صنعت و دانشگاه صحبت میکنیم، اما تعامل الزاماً به معنای همتکاملی نیست. ممکن است دانشگاه با صنعت قرارداد همکاری ببندد یا کارآموز بپذیرد و هر دو طرف به فعالیتهای قبلی خود ادامه دهند، بدون اینکه تغییرات یک طرف بر طرف دیگر اثر بگذارد.
وی افزود: این همکاری ارزشمند است، اما لزوماً همتکاملی محسوب نمیشود. همتکاملی زمانی رخ میدهد که تغییر در یک طرف، شرایط تغییرات بعدی طرف دیگر را نیز دگرگون کند.
دانشیار دانشگاه الزهرا با اشاره به نقش هوش مصنوعی در تغییر رابطه دانشگاه و دانشجو گفت: برای مثال، دانشجویان با استفاده از هوش مصنوعی شیوه یادگیری خود را تغییر میدهند و این تغییر دانشگاه را وادار میکند در ارزشیابی، طراحی درس و نقش استاد بازنگری کند. دانشگاه نیز با تغییر این قواعد، فرصتهای جدیدی برای یادگیری و پژوهش دانشجویان فراهم میکند و این فرصتها رفتار و قابلیتهای نسلهای بعدی دانشجویان را تغییر میدهد.
وی تاکید کرد: در اینجا با چرخهای از تحول متقابل روبهرو هستیم. برای رسیدن به همتکاملی، دانشگاه باید آماده باشد از محیط و دانشجویان خود اثر بپذیرد. این موضوع به معنای پیروی از همه خواستههای دانشجویان یا روندهای بازار نیست، بلکه منظور توانایی شنیدن، یادگیری، ارزیابی انتقادی و بازآفرینی خود است.
سمیعزاده ادامه داد: فرض کنید دانشجویان شیوههای تازهای برای یادگیری ایجاد کردهاند، اما دانشگاه همچنان حضور فیزیکی در کلاس و بازتولید محتوای ارائهشده را معیار موفقیت بداند. در این صورت، دانشگاه با وجود برخورداری از فناوری، ظرفیت اثرپذیری محدودی دارد. اما اگر بتواند این تغییر را درک کند و بر اساس مبانی علمی خود، قواعد یادگیری و ارزیابی را بازطراحی کند، به بازآفرینی نهادی نزدیک شده است.
وی با اشاره به ضرورت تغییر در ساختارهای دانشگاهی گفت: همکاری میانرشتهای، صنعت و جامعه نباید یک استثنا باشد، بلکه باید به بخشی از فعالیت عادی دانشگاه تبدیل شود. همچنین باید از برنامههای آموزشی کاملاً از پیش تعیینشده به سمت مسیرهای یادگیری منعطف حرکت کنیم، بدون آنکه استانداردهای آموزشی کنار گذاشته شوند.
این استاد دانشگاه افزود: دانشگاه باید از انطباق مقطعی با تغییرات محیطی به سمت ایجاد ظرفیت مستقل برای پاسخگویی به تغییرات حرکت کند. برای مثال، اگر دانشگاه صرفاً یک درس مرتبط با فناوری جدید به برنامه آموزشی خود اضافه کند، پاسخی مقطعی داده است؛ اما اگر سازوکاری برای شناسایی تغییرات، بازنگری برنامهها، همکاری میانرشتهای و مشارکت دانشجویان ایجاد کند، توانایی پاسخگویی به تغییرات بعدی را نیز توسعه داده است.
استاد از انتقالدهنده محتوا به معمار تجربه یادگیری تبدیل میشود
سمیعزاده در بخش دیگری از سخنان خود به نقش استاد در دانشگاه آینده پرداخت و گفت: یکی از مهمترین پرسشها درباره آینده دانشگاه، نقش استاد است. وقتی دانشجو میتواند در چند ثانیه به توضیح یک مفهوم، مقاله یا دوره آموزشی دسترسی پیدا کند، نقش استاد چگونه تعریف میشود؟
وی افزود: پاسخ این نیست که استاد نقش خود را از دست میدهد، بلکه بخشی از نقشهای سنتی او باید بازتعریف شود. استاد از انتقالدهنده اصلی محتوا به معمار تجربه یادگیری تبدیل میشود و از تولیدکننده منفرد دانش به پژوهشگری تبدیل خواهد شد که میتواند با کمک هوش افزوده و شبکههای علمی، در تولید دانش مشارکت کند.
این دانشیار دانشگاه با بیان اینکه استاد در چنین شرایطی میتواند به جای اختصاص تمام جلسات کلاس به انتقال محتوا، بر طراحی مسئله و چارچوب پژوهش تمرکز کند، اظهار داشت: استاد میتواند دانشجویان را به جستوجو، نقد منابع و مشارکت در فرایند تولید دانش هدایت کند. در این الگو ممکن است استاد کمتر سخن بگوید، اما مسئولیت علمی او کاهش پیدا نمیکند و حتی ممکن است بیشتر شود؛ زیرا باید کیفیت پرسشها، استدلالها و یادگیری دانشجویان را ارزیابی کند.
وی تصریح کرد: هوش مصنوعی میتواند ابزار قدرتمندی در این مسیر باشد، اما جایگزین مسئولیت علمی، داوری انتقادی و رابطه انسانی استاد و دانشجو نخواهد شد.
دانشجو باید توانایی ساختن مسیر یادگیری را بیاموزد
سمیعزاده با اشاره به تغییر جایگاه دانشجو در دانشگاه آینده گفت: دانشجو در دانشگاه آینده صرفاً دریافتکننده دانش و خدمات آموزشی نیست، بلکه در شکلگیری تجربه یادگیری، تعریف مسئله و خلق دانش مشارکت میکند.
وی افزود: این مشارکت فقط در دانشگاه اتفاق نمیافتد. دانشجو از محیط کار، خانواده، جامعه، شبکههای حرفهای و محیطهای دیجیتال، تجربهها و مسائل مختلفی را وارد دانشگاه میکند. دانشگاه نیز میتواند به او کمک کند این تجربههای پراکنده را به فهم علمی، قابلیت حل مسئله و کنش مسئولانه تبدیل کند. در نتیجه، مرز میان یادگیری و زندگی واقعی کمرنگتر میشود.
این استاد دانشگاه تاکید کرد: البته نباید عاملیت دانشجو را با رها کردن او به حال خود اشتباه گرفت. دانشجو برای تبدیل شدن به معمار فضای امکان، به آزادی انتخاب، راهنمایی، منابع، فرصت تجربه و از همه مهمتر امکان اشتباه کردن و یاد گرفتن نیاز دارد. دانشگاه خوب فقط برای دانشجو مسیر نمیسازد، بلکه توانایی مسیر ساختن را در او پرورش میدهد.
شرطهای شکلگیری اکوسیستم دانشگاه آینده
سمیعزاده در ادامه به الزامات شکلگیری اکوسیستم دانشگاه آینده اشاره کرد و گفت: نخستین شرط، آزادی علمی و استقلال دانشگاه است؛ زیرا بدون امکان نقد و پرسشگری، خلق دانش و امکانهای تازه محدود میشود.
وی افزود: دومین شرط، گشودگی دانشگاه در برابر اثرگذاری دانشجو و محیط پیرامونی و تبدیل این اثرپذیری به یادگیری سازمانی است. شرط سوم نیز استفاده از هوش مصنوعی برای تقویت توانایی انسان در فهم، پژوهش و تصمیمگیری است، نه صرفاً خودکارسازی فعالیتها.
وی پاسخگویی و مسئولیت اجتماعی را از دیگر الزامات دانشگاه آینده دانست و اظهار داشت: هر امکانی که از نظر فنی قابل خلق باشد، الزاماً از نظر اجتماعی و علمی مطلوب نیست؛ بنابراین دانشگاه باید مسئولیت پیامدهای فعالیتهای خود را نیز بپذیرد.
دانشیار دانشگاه الزهرا با اشاره به ضرورت تغییر نگاه به ساختار دانشگاه گفت: باید از توجه صرف به دیوارها به سمت روابط حرکت کنیم؛ یعنی دانشگاه را نه صرفاً بر اساس مرزهای سازمانی، بلکه بر اساس کیفیت روابط، شبکههای یادگیری و خلق ارزش بشناسیم.
وی ادامه داد: باید از انتقال اندیشه به سمت پرورش توانایی طرح پرسشهای تازه حرکت کنیم؛ هدف دانشگاه فقط آموختن پاسخهای موجود نباشد، بلکه انسانهایی تربیت کند که بتوانند پرسشهای جدید مطرح کنند. همچنین باید از مدیریت داشتهها به مدیریت معماری حرکت کنیم؛ به این معنا که موفقیت دانشگاه صرفاً با منابع، ساختمانها، تعداد مقالات یا حتی فناوریهای آن سنجیده نشود، بلکه ظرفیت دانشگاه برای گشودن آیندههای تازه نیز مورد توجه قرار گیرد.
سمیعزاده در جمعبندی سخنان خود با ترسیم تصویری از دانشگاه آینده گفت: دانشگاه سازمانی متشکل از روابط دانشجویان با هویتها و تجربههای متنوع، استادانی با نقشهای در حال تحول و بازیگرانی از جامعه، صنعت و فناوری است. در مرکز این منظومه، فضای امکان قرار دارد؛ فضایی که نه فقط با منابع دانشگاه، بلکه با کیفیت روابط، عاملیت انسانها و ظرفیت یادگیری آنها شکل میگیرد.
وی خاطرنشان کرد: پرسش اصلی این نیست که دانشگاه آینده تا چه اندازه دیجیتال خواهد بود، بلکه این است که چه امکانهایی را برای انسانها و جامعه میگشاید و تا چه اندازه میتواند ظرفیت خلق امکانهای بعدی را توسعه دهد.
این استاد دانشگاه در پایان تاکید کرد: شاید مهمترین نشانه بلوغ دانشگاهی آن باشد که در آن فقط دانشجو رشد نمیکند، بلکه دانشگاه نیز در تعامل با دانشجویان خود تکامل پیدا میکند. دانشگاه آینده نباید صرفاً ساختمانی برای انتقال دانش باشد، بلکه باید معماری زندهای برای خلق امکانها باشد.