12:18 - 1405/08/27
کد خبر: 86325534
امیرخانی: کتابخانه‌های ملی مسئول حفظ اعتبار منابع در عصر هوش مصنوعی هستند

تهران- ایرنا- غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی، گفت: کتابخانه‌های ملی علاوه بر بهره‌گیری از ظرفیت‌های فناوری، مسئولیت دارند که اصول امانت‌داری علمی، اعتبار منابع و دسترسی منصفانه به دانش را حفظ کنند.

به گزارش روز چهارشنبه ایرنا از روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سی‌ودومین کنفرانس مدیران کتابخانه‌های ملی آسیا و اقیانوسیه، سه‌شنبه ۲۶ آبان‌ماه ۱۴۰۵، برای نخستین‌بار به میزبانی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد. در افتتاحیه این کنفرانس، غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان، بر مسئولیت کتابخانه‌های ملی در حفظ اعتبار منابع، صیانت از میراث فرهنگی و دسترسی منصفانه به دانش تأکید کرد و رضا شهرابی، معاون کتابخانه ملی، تجربه‌ها و برنامه‌های این سازمان در به‌کارگیری هوش مصنوعی را تشریح کرد.

این کنفرانس با موضوع «کتابخانه‌های ملی در عصر هوش مصنوعی: پاسداری از حافظه، تحول دانش و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای»، زمینه تبادل دانش و تجربه میان مدیران و نمایندگان کتابخانه‌های ملی منطقه را درباره کاربرد فناوری‌های نوین، حفاظت از میراث مستند و توسعه خدمات کتابخانه‌ای فراهم کرد.

کنفرانس مدیران کتابخانه‌های ملی آسیا و اقیانوسیه (CDNLAO) یکی از بسترهای همکاری حرفه‌ای میان کتابخانه‌های ملی این منطقه است که با برگزاری نشست‌های سالانه، امکان تبادل تجربه، بررسی مسائل مشترک و گسترش همکاری‌های تخصصی را فراهم می‌کند. سی‌ودومین دوره این کنفرانس به‌صورت حضوری و برخط برگزار شد و ایران برای نخستین‌بار میزبانی آن را بر عهده گرفت.

پیشرفت فناوری به‌تنهایی تضمین‌کننده دسترسی به دانش معتبر نیست

غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، درباره جایگاه کتابخانه‌های ملی در تحولات فناورانه گفت: کتابخانه‌های ملی در طول تاریخ، فراتر از مراکزی برای گردآوری و نگهداری کتاب و اسناد، نقش مهمی در حفظ حافظه تاریخی، صیانت از هویت فرهنگی و انتقال دستاوردهای علمی و فکری ملت‌ها ایفا کرده‌اند. آنچه این نهادها را از بسیاری از مؤسسات دیگر متمایز می‌کند، مسئولیت آن‌ها در قبال میراثی است که نه‌تنها به نسل حاضر، بلکه به نسل‌های آینده تعلق دارد.

وی با اشاره به فرصت‌های فناوری‌های دیجیتال برای توسعه خدمات کتابخانه‌ای افزود: امروز این مسئولیت در شرایطی دنبال می‌شود که فناوری‌های دیجیتال و به‌ویژه هوش مصنوعی، بسیاری از مفاهیم و شیوه‌های پیشین در حوزه تولید، سازماندهی، نگهداری و دسترسی به اطلاعات را دستخوش تغییر کرده‌اند. این تحولات فرصت‌های تازه‌ای برای کتابخانه‌های ملی فراهم آورده‌اند؛ از بهبود فرایندهای فهرست‌نویسی و سازماندهی دانش گرفته تا توسعه خدمات هوشمند، افزایش دسترس‌پذیری منابع و فراهم کردن امکان بهره‌گیری گسترده‌تر از میراث مستند.

رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با تأکید بر ضرورت توجه به اعتبار اطلاعات در عصر هوش مصنوعی تصریح کرد: نباید فراموش کنیم که پیشرفت فناوری به‌تنهایی تضمین‌کننده دسترسی به دانش معتبر و قابل اعتماد نیست. گسترش محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی، مسئله صحت و اعتبار اطلاعات، حفاظت از حقوق پدیدآورندگان، صیانت از حریم خصوصی و توجه به تنوع فرهنگی و زبانی را به موضوعاتی جدی تبدیل کرده است. کتابخانه‌های ملی در مواجهه با این تحولات، علاوه بر بهره‌گیری از ظرفیت‌های فناوری، مسئولیت دارند که اصول امانت‌داری علمی، اعتبار منابع و دسترسی منصفانه به دانش را حفظ کنند.

امیرخانی همچنین نابرابری در دسترسی به فناوری و منابع اطلاعاتی را یکی از نگرانی‌های مهم دوران تحول دیجیتال دانست و گفت: بسیاری از زبان‌ها و فرهنگ‌ها، به‌ویژه آن‌هایی که از منابع دیجیتال محدودتری برخوردارند، ممکن است در فرایند توسعه و آموزش سامانه‌های هوش مصنوعی کمتر مورد توجه قرار گیرند. این مسئله می‌تواند به کاهش حضور و بازنمایی بخشی از میراث فرهنگی و دانش بشری در محیط دیجیتال منجر شود. از این رو، توجه به زبان‌ها، فرهنگ‌ها و منابع متنوع منطقه باید در برنامه‌های توسعه فناوری و خدمات کتابخانه‌ای جایگاه ویژه‌ای داشته باشد.

وی درباره آینده کتابخانه‌های ملی اظهار کرد: آینده کتابخانه‌های ملی صرفاً به میزان برخورداری آن‌ها از فناوری‌های پیشرفته وابسته نیست؛ بلکه به توانایی آن‌ها در پیوند دادن فناوری با مأموریت فرهنگی و علمی خود بستگی دارد. ما باید بتوانیم ضمن بهره‌گیری از فرصت‌های جدید، پیوستگی میان گذشته و آینده را حفظ کنیم؛ به‌گونه‌ای که فناوری در خدمت حفاظت از حافظه جمعی، گسترش دانش و دسترس‌پذیری میراث فرهنگی قرار گیرد.

رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به اهمیت همکاری‌های منطقه‌ای گفت: شبکه مدیران کتابخانه‌های ملی آسیا و اقیانوسیه جایگاهی ارزشمند برای تداوم ارتباطات حرفه‌ای و شکل‌گیری درکی مشترک از مسئولیت‌های کتابخانه‌های ملی در سطح منطقه دارد.

امیرخانی به ساختار سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران اشاره کرد و افزود: در ایران، کتابخانه ملی و آرشیو ملی از سال ۲۰۰۲ در قالب یک سازمان واحد ادغام شده‌اند و امروز مأموریت‌های مربوط به این دو حوزه در ساختار سازمان و در بخش‌های تخصصی کتابخانه ملی و آرشیو ملی دنبال می‌شود. این ساختار، امکان پیوند نزدیک‌تر فعالیت‌های کتابخانه‌ای و آرشیوی را در چارچوب یک نهاد ملی فراهم آورده است.

وی در پایان، از انتشار شماره جدید نشریه «Iranian Journal of Cultural Diplomacy» با پرونده‌ای ویژه درباره این کنفرانس خبر داد و اعلام کرد نسخه الکترونیکی آن در اختیار اعضای کنفرانس مدیران کتابخانه‌های ملی آسیا و اقیانوسیه قرار خواهد گرفت.

امیرخانی در پایان سخنانش سی‌ودومین کنفرانس سالانه مدیران کتابخانه‌های ملی آسیا و اقیانوسیه را رسماً افتتاح کرد.

شهرابی: کتابخانه ملی ایران در مسیر تبدیل شدن به یکی از زیرساخت‌های محوری مدیریت دانش کشور قرار دارد

رضا شهرابی، معاون کتابخانه ملی ایران، در ادامه این مراسم با تشریح تجربه‌ها و برنامه‌های سازمان در زمینه به‌کارگیری هوش مصنوعی گفت: کتابخانه‌های ملی امروز با شرایطی روبه‌رو هستند که در آن، مرزهای سنتی میان تولید، سازماندهی، نگهداری و دسترسی به اطلاعات در حال تغییر است. این کتابخانه‌ها دیگر صرفاً متولی حفظ منابع نیستند؛ بلکه باید در شکل‌گیری و دسترس‌پذیری دانش نیز نقش فعال‌تری ایفا کنند. ورود هوش مصنوعی به این عرصه، ضرورت بازنگری در برخی روش‌ها و رویکردهای حرفه‌ای را بیش از پیش مطرح کرده است.

وی با بیان اینکه کتابخانه ملی ایران تلاش کرده است ظرفیت‌های هوش مصنوعی را از مباحث نظری به فرایندهای تخصصی و خدمات عملی منتقل کند، به چهار تجربه و برنامه اصلی سازمان در این زمینه اشاره کرد.

معاون کتابخانه ملی ایران تأکید کرد که در این رویکرد، هوش مصنوعی جایگزین کامل تخصص کتابداران نخواهد شد، بلکه ابزاری برای پشتیبانی از فعالیت تخصصی آنان، تسریع سازماندهی اطلاعات و افزایش دسترس‌پذیری منابع علمی است.

شهرابی با اشاره به اینکه سامانه هوشمند فیپا می‌تواند زمان انتظار ناشران را کاهش دهد و کارآمدی فرایندهای فهرست‌نویسی را افزایش دهد، بر ضرورت حفظ کیفیت اطلاعات کتابشناختی و نظارت تخصصی کارشناسان بر خروجی‌های سامانه تأکید کرد.

وی همچنین از برنامه سازمان برای راه‌اندازی دستیار پژوهشی هوشمند مبتنی بر منابع کتابخانه ملی خبر داد و گفت: این دستیار با بهره‌گیری از مجموعه گسترده منابع اطلاعاتی کتابخانه ملی، شامل مقالات، متون کتاب‌ها، پایان‌نامه‌ها و اسناد، طراحی شده است تا شیوه تعامل پژوهشگران با منابع و محتوای علمی و تاریخی را متحول کند.

معاون کتابخانه ملی ایران، بیان داشت: هدف آن است که در سال‌های آینده، کتابخانه ملی به یکی از مراجع اصلی گردآوری، سازماندهی، مدیریت و فراهم‌سازی دسترسی به اطلاعات و دانش مستتر در متون و منابع کشور تبدیل شود؛ به‌گونه‌ای که شرکت‌ها، مراکز پژوهشی، دانشگاه‌ها و سایر مجموعه‌هایی که برای فعالیت‌های خود به دانش و محتوای اطلاعاتی نیاز دارند، بتوانند با رعایت ضوابط دسترسی، حقوق مالکیت فکری و الزامات قانونی، از این ظرفیت ملی بهره‌مند شوند.

وی تحقق این چشم‌انداز را نیازمند ایجاد زیرساخت‌های تعامل‌پذیر، استانداردسازی و یکپارچه‌سازی داده‌ها و توسعه روش‌های هوشمند پردازش محتوا دانست و تأکید کرد که هدف، ارتقای جایگاه کتابخانه ملی از نهادی صرفاً نگهدارنده منابع به یکی از زیرساخت‌های محوری مدیریت و دسترس‌پذیری دانش در کشور است.

در سی‌ودومین کنفرانس مدیران کتابخانه‌های ملی آسیا و اقیانوسیه، نمایندگان کتابخانه‌های ملی ۱۴ کشور شامل سنگاپور، ارمنستان، بنگلادش، برونئی، مالدیو، هند، قطر، قزاقستان، جزایر سلیمان، مالزی، ویتنام، پاکستان، چین و ژاپن، به ارائه گزارش‌ها، دیدگاه‌ها و تجربه‌های خود در حوزه فعالیت‌های کتابخانه‌ای و تحولات فناورانه پرداختند. برنامه این کنفرانس در دو بخش برگزار شد و محورهایی همچون کاربرد هوش مصنوعی، حفاظت دیجیتال، سازماندهی دانش، اطلاعات قابل اعتماد و همکاری‌های منطقه‌ای مورد توجه قرار گرفت.َ