به گزارش خبرنگار کتاب ایرنا، هفته کتاب برای سازمانها و نهادهای مختلف به معنی انجام اقداماتی فرهنگی برای توجه بیشتر به مساله کتاب و کتابخوانی است. سازمان اسناد و کتابخانه ملی اقدامات متعددی را برای هفته کتاب برنامهریزی میکند. از طرفی ممکن است تصور شود که اقدامات این سازمان به دلیل محدودیتی که در پذیرش اعضا دارد و افرادی را که دانشجوی کارشناسی ارشد یا تحصیلات بیشتر دارند، به عنوان عضو قبول میکند، عمومی نسیت.
خبرنگار ایرنا گفتوگویی با رضا شهرابی معاون کتابخانه ملی انجام داد و به بررسی برنامههای این سازمان و عمومیت آنها در سیوچهارمین دوره هفته کتاب پرداخت. این مصاحبه را در ادامه میخوانید.
فیلم کامل را اینجا ببیند.
کتابخانه ملی چه برنامههایی برای سیوچهارمین دوره هفته کتاب دارد و آیا این برنامهها برای عموم جامعه طراحی شده است یا قشر با تحصیلات ارشد را مخاطب قرار میدهد؟
هفته کتاب را به همه کتابداران کشور بهویژه کتابداران کتابخانه ملی که در عرصه ارائه خدمات در حوزه کتاب و کتابخوانی فعالیت میکنند و همینطور به خوانندگان، پژوهشگران و دانشجویانی که در حوزه کتابخانهها به عنوان یکی از ذینفعان کتابخانه مراجعه و از خدمات کتابخانهها استفاده میکنند، تبریک میگویم.
در کتابخانههای ملی با فاصله بسیار زیادی از سایر کتابخانههای ملی در کشورهای مختلف در هفته ۹۱ ساعت در حال ارائه خدمات هستیم
کتابخانه ملی، کتابخانه مرجع و قرار براین است که در این کتابخانه خدمات تخصصی کتابخانه ملی ارائه شود؛ از جمله آنها میتوان به صدور فیپا(فهرستنویسی پیش از انتشار)، شاپا و خدمات کتابخانهای برای تدوین استانداردهای مورد نیاز، سازماندهی و فهرستنویسی و مستندسازی منابع کتابخانهها اشاره کرد. این موضوع و خدمات بخشی از فعالیتهای کتابخانه ملی است.
همچنین، در کتابخانه ملی همانند همه کتابخانهها به پژوهشگران و مراجعان خدمات ارائه میشود؛ از جمله این خدمات پذیرش اعضا در کتابخانه است و افراد میتوانند مراجعه و از منابع کتابخانه ملی استفاده کنند. ساعات کار کتابخانه ملی از هفت صبح تا ۹ شب در مجموع روزانه ۱۳ساعت در طول روز است، در طول سال همه ایام سال به غیر از سه روز (نزدیک ۲۶۲ روز) خدمات را ارائه میکنیم، فکر میکنم هیچ کتابخانهای در ایران به اندازه ما این خدمات را نداشته باشد.
در کتابخانههای ملی با فاصله بسیار زیادی از سایر کتابخانههای ملی در کشورهای مختلف در هفته ۹۱ ساعت در حال ارائه خدمات هستیم در صورتی که اکثر کتابخانههای ملی نهایتا در طول هفته ۷۲ یا ۷۳ ساعت بیشتر خدمات ارائه میکند. آنها روزهای آخر هفته تعطیل یا ساعت ارائه خدماتشان محدود است.
حجم فعالیت و تعداد افرادی که روزانه به کتابخانه ملی مراجعه میکنند، حدود ۲ هزار نفر است؛ همه افرادی هستند که در مقطع کارشناسی ارشد به بالا هستند. اگرچه ممکن است برخی از افراد از این موضوع گلایه کنند، زیرا سطح عضویت در کتابخانه ملی از دانشجوی ارشد به بالا است؛ به این دلیل که ما واقعا محدودیت فضا و مکان داریم. اگرچه که ساختمان کتابخانه ملی و این ساختمان جدید که از سال ۸۳ راهاندازی شده، نسبت به ساختمان قبلی افزایش بالغ بر ۳۰ برابری داشته است. مساحت ساختمان کتابخانه ملی ۱۰۰ هزار مترمربع است، اما همین هم به دلیل شرایط ویژه و خاصی که کتابخانه ملی دارد پاسخگوی نیاز نیست و مجبور شدیم حداقلی را برای عضویت درنظر بگیریم. همواره سعی کردیم همه افرادی که این شرایط را ندارند، در قالب عضویتهای موقت سه ماهه عضو کتابخانه ملی کنیم تا نیاز پژوهشی آنها برای استفاده از منابع فراهم شود.
هفته کتاب امسال همایشی برای ناشران برای آشنایی آنها با فرایند فیپا، شاپا و واسپاری کتاب برگزار کردیم
در مورد هفته کتاب برنامههایی را برای گسترش کتاب و کتابخوانی در سطح جامعه و همچنین فعالیتهایی در حوزه تخصصی تدوین کردیم. با توجه به اینکه با ناشران ارتباط مستقیمی داریم، سعی میکنیم همیشه ارتباط با ناشران را به شکل مستمر داشته باشیم. در هفته کتاب امسال همایشی برای ناشران برای آشنایی آنها با فرایند فیپا، شاپا و واسپاری کتاب برگزار کردیم. معمولا در طول سال یا هر دو سال یک بار تعدادی با عنوان ناشران جدید به این حوزه اضافه میشوند که با این خدمات آشنا نیستند و هفته کتاب فرصت خوبی است تا این خدمات برای این افراد به صورت مفصل تبیین شود.
«نشست روسای کتابخانههای ملی کشورهای آسیا و اقیانوسیه» در هفته کتاب در کتابخانه ملی برگزار شد. برای اولین بار همزمان با هفته کتاب سیودومین دوره این نشست در ایران برگزار شد و اتفاق مهمی است. با توجه به محدودیتهایی که به دلیل شرایط فعلی در منطقه وجود دارد، بیشتر کشورها در این نشست بهصورت آنلاین شرکت میکنند، اما چند کشور هم بهصورت حضوری شرکت کردند.
نزدیک به ۱۹ کشور برای شرکت در «نشست روسای کتابخانههای ملی کشورهای آسیا و اقیانوسیه» اعلام آمادگی کردند، این نشست روز سهشنبه ۲۶ آبان در کتابخانه ملی و با محوریت «استفاده از هوش مصنوعی در کتابخانههای ملی برای پاسداشت و نگهداری میراث فرهنگی کشورها و میراث مکتوب کشورها» برگزار شد. در این مراسم کشورها و روسای کتابخانههای ملی تجربیات خود را در این حوزه مطرح کردند. فکر میکنم فرصت خوبی برای همه کشورها بود که با اشتراک دانش تجربیات مدنظر خودشان را از این نشست بهرهبرداری کنند.
در هفته کتاب به موضوع اهدای کتاب به مدارس مناطق محروم توجه شد. بخش مبادله و اهدا کتاب در کتابخانه ملی فعال است
برنامه دیگر برای استفاده اقشار محروم از کتاب و افرادی که دسترسی به کتاب برایشان سخت است، طراحی شده است. معمولا چنین اقداماتی را در طول سال انجام میدهیم، اما در طول هفته کتاب به این مساله پررنگتر پرداخته شد. در هفته کتاب به موضوع اهدای کتاب به مدارس مناطق محروم توجه شد. بخش مبادله و اهدا کتاب در کتابخانه ملی فعال است، به همین منظور کتابهای متعددی را که در طول سال از همه کتابخانهها به شکل مازاد دریافت میکند، بعد از بررسی، کتابهای مورد نیاز کتابخانه ملی را در این مجموعه نگه میدارد و باقی کتابها میان کتابخانهها توزیع میشود.
از همین محل سالانه نزدیک به ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار نسخه کتاب دریافت میکنیم، تعدادی از این کتابها را برای مناطق محروم، کتابخانههای روستایی و کتابخانههای مدارس مناطقی که دسترسی خوبی به کتاب ندارند، ارسال میکنیم. این موضوع در هفته کتاب امسال هم به عنوان یکی از برنامههای بخش اداره کل فراهمآوری کتابخانه انجام میشود.
در هفته کتاب نشستهایی در حوزه کتابخانه برگزار میشود. نشست در حوزه ایرانشناسی، اسلامشناسی و بحث مطالعات ایرانشناسی و اسلامشناسی که یکی از زیرمجموعههای کتابخانه ملی است، داریم. نشستی با حضور سفیر هند برگزار میشود و به بررسی کتیبههای زبان فارسی در کشور هند میپردازد. سفیر هند هم قبول زحمت کردهاند و در نشست حضور خواهند داشت.
بحث تقدیر از کتابداران کتابخانهی ملی و کتابداران استانی کتابخانههای سازمان اسناد و کتابخانه ملی یکی از دیگر برنامههای کتابخانه ملی در هفته کتاب است. همچنین برای افرادی که میخواهند عضو کتابخانه ملی شوند، حق تخفیف عضویت به میزان ۵۰ درصد در هفته کتاب درنظر گرفته شده است. در این تخفیف بحث ترغیب و تشویق مطرح است، اگر چه حق عضویت کتابخانه ملی در مجموع مبلغ ناچیزی است.
تبادل کتاب اقدامی است که در طول چند سال اخیر انجام میشود، در محوطه کتابخانه ملی برای کتابداران، همکاران کتابخانه و همچنین اعضای کتابخانه ملی این فرصت را فراهم میکنیم که کتابهایی را که خواندند و نیازی به آن ندارند، در فضای تعاملی با همدیگر تبادل کنند. این برنامه چند سال برگزار شده است و امسال هم تکرار خواهدشد. در هفته کتاب چند نشست تخصصی با برخی از مراکز و کتابخانههای تخصصی به صورت برگزار خواهدشد.
«نشست روسای کتابخانههای ملی کشورهای آسیا و اقیانوسیه» چه تاثیری بر روند فعالیت کتابخانهها دارد؟
یکی از محورهای سیاست جدید سازمان اسناد و کتابخانه ملی، گسترش دیپلماسی فرهنگی بوده است، ریاست سازمان اسناد و کتابخانه ملی در این دوره به موضوع گسترش دیپلماسی فرهنگی توجه دارد. به همین دلیل است که برگزاری نشستهایی با حضور روسای کتابخانههای ملی و سفیران کشورهای مختلف مهم است. مفاهیم کتابخانهای در بین همه کتابخانههای ملی مشترک است و فعالیت فرهنگی در حوزه بینالملل در این دوره گسترش پیدا کرده است.
در کتابخانه ملی ایران شاید نزدیک ۱۴ یا ۱۵ کشور کرنر دارند. به این معنا که تعدادی از منابع شاخص خود را در حوزههای فرهنگ، ادبیات، هنر و تاریخ برای کتابخانه ملی ارسال کردند
از جمله مباحث روز استفاده از ابزارهای نوین هوش مصنوعی و فناوریهای نوین در کتابخانههای ملی و همچنین استانداردهای سازماندهی منابع و استانداردهای مفهومی است که برای سازماندهی منابع کتابخانهایی استفاده میشوند. به همین دلیل نشستهای مشترک میتواند تجربیات را به کشورهای مختلف منتقل کند و ممکن است دستاوردهای جدیدی به همراه داشته باشد.
یکی از اقدامات دیگری که ما انجام میدهیم بحث راه اندازی کرنرها و گوشههای فرهنگی است، در کتابخانه ملی ایران شاید نزدیک ۱۴ یا ۱۵ کشور کرنر (گوشههای فرهنگی) دارند. به این معنا که تعدادی از منابع شاخص خود را در حوزههای فرهنگ، ادبیات، هنر و تاریخ برای کتابخانه ملی ارسال کردند و ما در این گوشه به عنوان نمادی از فرهنگ آن کشور از آنها نگهداری میکنیم. کتابخانه ملی هم همین کار را برای آنها انجام دادهاست و این تبادل منابع، در راستای تبادلات فرهنگی بین کتابخانههای ملی انجام میشود. یکی از وظایف کتابخانههای ملی رشد و گسترش منابع زبان فارسی در کشورهای دیگر(حداقل در کشورهای همسایه و کشورهای منطقه) است.
به نشستی اشاره کردید که در آن ناشران با فیپای کتاب و دیگر مسائل مرتبط با نشر آشنا میشوند. سطح آگاهی ناشران در این زمینه به چه اندازه است و چرا باید چنین نشستهایی برگزار شود؟
این همایش و نشست برای ناشران جدید برگزار میشود. هر سال تعدادی ناشر جدید به این حوزه وارد میشوند و برخی از این افراد با توجه به اینکه با قوانین و مقررات واسپاری کتاب آشنا نیستند، سوالهایی درباره این فرآیند دارند.
سامانه جامع نشر توسط وزارت فرهنگ و ارشاد راهاندازی شده است، استفاده از این سامانه برای برخی از ناشران ناآشنا است؛ مخصوصا آنهایی که فعالیت در این حوزه را تازه شروع کردند. همکاران در کتابخانه ملی در طی کارگاهی عملیاتی و در روند پرسش و پاسخ مسائل را برای ناشران مطرح میکنند، همچنین آنها مسائل مرتبط با واسپاری، مراحل ثبت در سامانه و ارائه نسخه فیزیکی را توضیح میدهند.
یک سری ابهاماتی برای برخی از ناشران که جدید به این حوزه پیوستهاند وجود داره که با برگزاری این کارگاه معمولا روند کاری بهتر میشود.
فرآیند واسپاری در ماههای گذشته با تغییراتی همراه بوده است، وزارت فرهنگ و ارشاد اعلام کرد فقط برای چاپ اول باید واسپاری انجام شود و این بخش هم در ماههای آینده به شکل دریافت کتاب الکترونیک خواهد بود. چرا در این زمان هنوز برای واسپاری آموزش میدهید؟
واسپاری کتاب به صورت فیزیکی طبق مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی انجام میشود، بر اساس شمارگان کتاب همه ناشران موظفند دو نسخه از هر کتاب را به کتابخانه ملی و یک نسخه را به وزارت ارشاد و خانه کتاب بدهند. نکتهای که وجود دارد این است که خانه کتاب و وزارت ارشاد به این سمت میروند که آن نسخه فیزیکی خود را با توجه به اینکه آنها بعد از بررسی اولیه با نسخههای فیزیکی کتاب کار خاصی ندارند، به شکل الکترونیک دریافت کنند. باید توجه داشت کتابخانه ملی است که به عنوان حافظ و نگهدارنده میراث مکتوب کشور، باید از همه نسخههای کاغذی منابع نگهداری کند. ناشران در چاپهای بعد هم همچنان موظف هستند که بحث واسپاری دو نسخه کتاب را برای کتابخانه ملی انجام بدهند و ما این کتابها را دریافت میکنیم.
ناشران در چاپهای بعد هم همچنان موظف هستند که بحث واسپاری دو نسخه کتاب را برای کتابخانه ملی انجام بدهند
نکتهای که وجود دارد این است که کتابخانه ملی برخی از این نسخهها را برای کتابخانههای عمومی خود یا کتابخانههای مراکز استانی خود استفاده میکند و یا به سهمیه برخی از کتابخانهها که طبق قانون واسپاری به آنها اشاره شده است مانند کتابخانه مجلس، کتابخانه دانشگاه تهران و آستان قدس و برخی مراکز دیگر سهمیه فرستاده میشود.
کتابهای متعددی هر سال حتما از طریق واسپاری وارد کتابخانه ملی میشود، آیا هنوز فضایی در مخازن کتابخانه ملی باقی مانده است؟ آیا به همین دلیل است که کتابها را میان کتابخانههای مختلف پخش میکنید؟
مخازن کتابخانه ملی به خوبی طراحی شده اند و ظرفیت خوبی دارند، تا به امروز نزدیک به چهار میلیون و ۵۰۰ هزار نسخه کتاب در مخازن کتابخانه ملی داریم و هنوز تکمیل ظرفیت که هیچ، چندین مخزن قفسهبندی نشدند.
نکتهای که وجود دارد این است که نسخههای تکراری بعدی را با توجه به قوانین به سایر شعب خود در مراکز استانی و یا کتابخانههای دیگر ارجاع میدهیم.