به گزارش خبرنگار سیاست خارجی ایرنا، اسلامآباد و مسقط، دو پایتخت همسایه شرقی و غربی ایران در هفته جاری میزبان وزیر امور خارجه بودند. «سید عباس عراقچی» ۲۵ آبان در نشست وزرای خارجه کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی (اکو) حضور یافت و یک روز بعد در مسقط عمان مهمان «بدر البوسعیدی» همتای عمانی خود بود. مسقط همچنین، میزبان نشست سهجانبه دیگری هم بود که با توجه به محورهای رایزنی شده در آن، به نظر میرسد ابعادی فراتر از دیداری روتین و عادی دیپلماتیک داشته باشد؛ نشستی میان وزیران امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، سلطنت عمان و جمهوری ازبکستان.
رایزنی برای تقویت مراودات تجاری در مسیر حیاتی آسیای مرکزی - خلیج فارس و دریای عمان (موسوم به کریدور بینالمللی شمال - جنوب) مهمترین محور روایتی بود که وزارت خارجه ایران از این نشست ارائه داد. محوری که عراقچی در رایزنیهای خود در پاکستان و حاشیه اجلاس اکو با همتایان و نیز در سفر به ترکمنستان، در دستور کار داشت. برای ایران ثبات مسیرهای ترانزیتی و تجاری خود با کشورهای مختلف، به ویژه همسایگان، اهمیت ویژه دارد، اهمیتی که تقلاهای آمریکا برای انسداد این مسیرها در قالب طرحهایی چون دروازه آهنین، دوچندان میشود.
نشست مسقط و ظرفیتسنجی ایران، ازبکستان و عماننشست سهجانبه مسقط، فرصتی برای تاکید بر اصلی مهم در روابط میان سه پایتخت بود؛ نیاز و ضرورت هر سه کشور به تعمیق مسیرها و شبکههای مواصلاتی. ازبکستان به عنوان یکی از مهمترین کشورهای محصور در خشکی (Landlocked) در آسیای مرکزی، برای اتصال سریع، امن و مقرونبهصرفه به آبهای آزاد خلیج فارس و اقیانوس هند، به خاک و زیرساختهای ترانزیتی ایران نیاز دارد. روابط تثبیت شده و عالی با این کشور هم برای ایران ضرورت دارد از آنرو که میتواند مسیر دسترسی ایران به به آسیای میانه و قفقاز تعریف شود. در این میان حضور فعال عمان نیز به عنوان دولت ساحلی در تنگه هرمز و یکی از بازیگران جنوب غرب آسیا، میتواند زنجیره مواصلاتی مورد نظر هر سه کشور را از شمال تا جنوب کامل کند؛ مسیری که در سایه اراده سه کشور از دخالتها و محدودیتهای خارجی مصون تعریف میشود. وزرای خارجه سه کشور در حالی بر ضرورت برنامهریزی هدفمند جهت گسترش شبکههای مواصلاتی کشورهای منطقه، تکمیل حلقههای مفقوده لجستیکی و بهسازی زیرساختهای مربوطه تاکید دارند که فرصت این همکاری میتواند برای هر سه مسیری بهرهبرداری از ظرفیتهای ژئوپلیتیک خود تعریف شود.
مسیر آسیای مرکزی به خلیج فارس و دریای عمان، مجموعهای از مسیرهای ریلی، جادهای و دریایی است که کشورهای محصور در خشکی این منطقه را از طریق ایران به آبهای آزاد متصل میکند.
مسیر آسیای مرکزی به خلیج فارس و دریای عمان، مجموعهای از مسیرهای ریلی، جادهای و دریایی است که کشورهای محصور در خشکی این منطقه را از طریق ایران به آبهای آزاد متصل میکند. خطآهن قزاقستان- ترکمنستان- ایران که از قزاقستان آغاز میشود و پس از عبور از ترکمنستان به ایران میرسد، یکی از زیرساختهای اصلی این شبکه است. ازبکستان نیز از طریق مسیرهای ریلی خود از ترکمنستان، امکان اتصال به شبکه ریلی ایران را دارد. به این ترتیب، قزاقستان، ترکمنستان و ازبکستان هسته اصلی این مسیر را تشکیل میدهند و تاجیکستان و قرقیزستان نیز میتوانند از طریق شبکههای منطقهای به آن متصل شوند. کالاهای ترانزیتی پس از ورود به ایران، از طریق شبکه ریلی و جادهای به بنادر جنوبی، از جمله بندرعباس و چابهار، منتقل میشوند و از آنجا امکان دسترسی دریایی به بازارهای منطقهای و بنادر عمان مانند صحار، دقم و صلاله را خواهند داشت.
سپر دفاعی ایران در برابر دروازه آهنین آمریکاواقعیت حاکم بر قاره آسیا، به ویژه پس از جنگ تحمیل شده آمریکا و رژیم اسرائیل علیه ایران، سبب شده است که بسیاری از کشورهای این قاره، در مسیرهای ارتباطی و ترانزیتی خود، بازتعریف اساسی کرده و آن را از گذرگاههای دریایی به مسیرهای زمینی منتقل کنند. ایران هم در ماههای اخیر گامهای مهمی در این زمینه برداشته است تا کریدورهای ارتباطی با ۱۵ همسایه خود را به عنوان سپر دفاعی استراتژیک در برابر دروازه آهنین ترامپ احیا کند. ایران پل ارتباطی طبیعی، در دسترس و البته امن میان خلیج فارس، قفقاز، آسیای مرکزی و اروپا است که ارزانترین و کوتاهترین مسیر ترانزیتی هم تعریف میشود و نشست مسقط میتواند یادآوری و تاکید دوبارهای بر این مهم باشد.
نشریه The Diplomat نیز در مقالهای با عنوان «جنگ در ایران میتواند دروازه آسیای مرکزی به دریا را ببندد» اهمیت ژئوپلیتیکی مسیرهای عبوری از ایران را بررسی کرده است. از منظر این تحلیل، مسیر ایران برای کشورهایی مانند ازبکستان و ترکمنستان صرفاً یک مسیر کوتاهتر حملونقل نیست بلکه ابزاری برای تنوعبخشی به مسیرهای صادراتی و کاهش وابستگی به مسیرهای شمالی از خاک روسیه و مسیرهای شرقی از طریق چین به شمار میرود. بنابراین، هرگونه ناامنی یا اختلال در مسیرهای ایران میتواند گزینههای تجاری و راهبردی کشورهای آسیای مرکزی را محدود کند.
نشریه Eurasianet هم در تحلیلی با عنوان «چین در حال تقویت کریدور جنوبی از طریق ایران در واکنش به تلاش آمریکا برای توسعه کریدور میانی» به قلم «نرگیزا عمروفا» تحلیلگر حوزه آسیای مرکزی و حملونقل منطقهای، بر اهمیت فزاینده مسیر ایران در اتصال کشورهای آسیای مرکزی به آبهای آزاد تأکید میکند. از نگاه او، ایران میتواند به حلقه اتصال شبکه ریلی چین و آسیای مرکزی به ترکیه و بازارهای اروپایی تبدیل شود و همزمان دسترسی کشورهای محصور در خشکی منطقه به بنادر جنوبی ایران و اقیانوس هند را تسهیل کند. در این چارچوب، اتصال ریلی چین، قرقیزستان و ازبکستان، مسیر چین-قزاقستان- ازبکستان- ترکمنستان -ایران-ترکیه و سرمایهگذاری ازبکستان و قزاقستان در پایانههای بندری ایران، از جمله چابهار و شهید رجایی، اهمیت پیدا میکنند».
تهران به این درک رسیده است که پیوند زدن منافع اقتصادی همسایگان شمالی خود با همسایگان جنوبی و آبهای خلیج فارس و اقیانوس هند از طریق خاک خود، هزینههای هرگونه ماجراجویی جدید و محاصره اقتصادی را به شدت بالا میبرد
با این همه اما نباید از محدودیتهای موجود در این مسیر هم غفلت کرد. در حالی که مسیرهای ترانزیتی ایران از نظر جغرافیایی کوتاهترین و مقرونبهصرفهترین گزینه برای کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی به شمار میرود، تحقق این ظرفیت با چالشهایی هم روبهرو است. حلقههای مفقودهی ریلی، ظرفیت محدود برخی بنادر و پایانهها، ناهماهنگی در تعرفهها و رویههای گمرکی و کندی فرایندهای ترانزیتی از جمله موانعی است که کارشناسان بارها به عنوان موانع استفاده از این ظرفیت بر آنها تاکید کردهاند. تحریمها و فشار ثانویهی آمریکا بر این کشورها و نیز وجود مسیرهای رقیب هم از دیگر موانع محدودکننده بهرهگیری از این ظرفیت است.
ابتکار برگزاری نشستهایی چون مسقط در کنار رایزنیهای گسترده مقامات کشورهای همسایه درباره ترانزیت و تجارت، انتخابی است که نه از سوی ایران بلکه از سوی دیگر پایتختهای منطقه هم در دستورکار است. وابستگی متقابل اقتصادی کشورهای منطقه به مسیر ترانزیتی ایران میتواند تلاشهای آمریکا برای تحت فشار گذاشتن این کشورها به منظور همراهی در طرح دروازه آهنین را ناکام گذارد. زمانی که کشورهایی چون ازبکستان، ترکمنستان و عمان منافع حیاتی خود را در پایداری و باز بودن کریدورهای ترانزیتی خود با ایران ارزیابی کنند، راهبرد ترامپ با چالشهای میدانی و واقعی خود روبرو خواهد شد.
تشدید و شتاب گرفتن دیپلماسی همسایگی ایران در ماههای اخیر هم در راستای یادآوری شرایط موجود به کشورهای منطقه و هم واکنشی به شرایط پیچیده امنیتی و اقتصادی است که دولت آمریکا بر منطقه و ایران تحمیل کرده است. تهران از یک سو به این نتیجه رسیده که پیوند زدن منافع اقتصادی همسایگان شمالی خود با همسایگان جنوبی و آبهای خلیج فارس و اقیانوس هند از طریق خاک خود، هزینههای هرگونه ماجراجویی جدید و محاصره اقتصادی را به شدت بالا میبرد.
از سوی دیگر ایران برای مقابله با چالشهای ناشی از این شرایط، ارتباط گستردهتر و عمیقتر با همسایگان خود را در پیش گرفته و ضمن افزایش تعداد شرکای تجاری، توسعه زیرساختهای اتصال منطقهای را در داخل هم با جدیت پیگیری کند؛ سیاستی که وزارت خارجه در قالب دیپلماسی اقتصادی و استانی در پیش گرفته است. در حال حاضر، سیاست همسایگی برای تهران، به ضرورتی عملیاتی تبدیل شده است تا کشور بتواند با بهرهگیری از ظرفیتهای سازمانهایی چون اکو، شانگهای و توافقات دوجانبه و سهجانبه، اثر تحریمها را تا حد ممکن خنثی کند.