به گزارش خبرنگار علمی ایرنا، فرشاد فاطمی روز چهارشنبه در دومین کنفرانس ملی دانشگاه آینده در گذر تحول دیجیتال که در دانشکده کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف در حال برگزاری است، در پنل تخصصی «پایداری مالی و مدلهای درآمدی نوین دانشگاه در عصر اقتصاد دیجیتال» اظهار کرد: هوش مصنوعی و دیجیتالی شدن اقتصاد، تاثیری عمیق بر شیوه فعالیت کسبوکارها و نهادهای مختلف از جمله دانشگاهها خواهد داشت و به نظر میرسد ابعاد این تحول حتی با انقلاب صنعتی و انقلاب اینترنت قابل مقایسه باشد.
وی با اشاره به تاثیر هوش مصنوعی بر دو حوزه آموزش و پژوهش دانشگاهها افزود: پیش از گسترش هوش مصنوعی، تصور میشد با مجازی شدن آموزش میتوان یک درس را به شکل یکسان در اختیار تعداد زیادی از دانشجویان قرار داد، اما همواره این پرسش مطرح بود که ارزیابی دانشجو، ارائه بازخورد و طراحی دوره متناسب با نیازهای فردی چگونه انجام خواهد شد؛ اکنون هوش مصنوعی در این زمینه نیز پیشرفتهای قابل توجهی داشته است.
فاطمی ادامه داد: همانطور که پزشکان، وکلا و سایر متخصصان باید درباره آینده شغلی خود در عصر هوش مصنوعی بازاندیشی کنند، دانشگاهها نیز باید درباره آینده آموزش و کارکردهای خود تجدیدنظر کنند.
وی با بیان اینکه هوش مصنوعی بهرهوری پژوهشگران را به میزان چشمگیری افزایش میدهد، گفت: اگر با ظهور اینترنت بهرهوری ما چند برابر شد، به نظر میرسد هوش مصنوعی بتواند این افزایش بهرهوری را به شکل تصاعدی بیشتر کند.
دانشیار دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف با اشاره به تجربه شخصی خود در آمادهسازی برای این نشست اظهار کرد: در گذشته برای مطالعه و جمعآوری مطالب مورد نیاز چنین جلسهای باید چند ساعت وقت صرف میکردم، اما اکنون در مدت حدود یک ساعت توانستم کاری را انجام دهم که پیش از این ممکن بود یک روز کامل زمان ببرد.
فاطمی با تاکید بر اینکه این تحولات هم آموزش و هم پژوهش را به شدت تحت تاثیر قرار میدهد، افزود: با تغییر کارکرد دانشگاه، ممکن است مدل تامین مالی آن نیز تغییر کند. برای مثال، دانشگاه در آینده لزوماً محور اصلی ارائه آموزش نخواهد بود، بلکه میتواند نقش مهمتری در ارزیابی، اعتبارسنجی و تایید آموختههای افراد ایفا کند.
وی با اشاره به فرصتها و تهدیدهای هوش مصنوعی برای دانشگاهها گفت: از یک سو ممکن است با افزایش دسترسی به آموزش باکیفیت خارج از دانشگاه، تمایل افراد به دریافت مدرک دانشگاهی کاهش یابد و حساسیت بازار کار نسبت به مدرک نیز کمتر شود؛ از سوی دیگر، هوش مصنوعی میتواند فرصتهای جدیدی برای درآمدزایی و کاهش هزینههای دانشگاهها ایجاد کند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه بهرهگیری از این فرصتها نیازمند سیاستگذاری دقیق و مشارکت خود دانشگاههاست، نسبت به عقبماندن کشور از تحولات جهانی هشدار داد و گفت: در شرایطی که انقلاب هوش مصنوعی در دنیا در حال وقوع است، ممکن است به دلیل درگیری با مسائل و رویدادهای پیرامونی، فرصت سرمایهگذاری ذهنی، مالی و انسانی در این حوزه را از دست بدهیم.
فاطمی افزود: هزینه فرصتی که کشور به دلیل درگیری با جنگها و مسائل دیگر از تیرماه سال گذشته تاکنون پرداخته، میتواند در این زمینه قابل توجه باشد و سیاستگذاران باید به این موضوع توجه جدی داشته باشند.
توسعه بیرویه دانشگاهها، زمینهساز ناترازی مالی
وی در ادامه با اشاره به مشکلات مالی دانشگاهها در ایران و سایر کشورهای جهان اظهار کرد: در بسیاری از کشورهای دنیا، دانشگاههای کوچک با مشکلات بودجهای مواجه شدهاند و برخی از آنها برای کاهش هزینهها به ادغام روی آوردهاند یا ناچار شدهاند تعدادی از رشتههای خود، حتی در حوزه علوم پایه، را تعطیل کنند.
فاطمی با بیان اینکه این مشکل در ایران تشدید شده است، به نقش تاریخی دانشگاه در تحرک اجتماعی اشاره کرد و گفت: دانشگاه در ایران یکی از مهمترین ابزارهای تغییر موقعیت اجتماعی و اقتصادی افراد بود. در دهههای ۴۰ و ۵۰ و حتی اوایل دهه ۶۰ شمسی، تحصیلات دانشگاهی و دستیابی به شغل دولتی از مهمترین مسیرهایی بود که میتوانست موقعیت اقتصادی و اجتماعی یک جوان را نسبت به خانوادهاش تغییر دهد.
وی ادامه داد: این نقش دانشگاه به تدریج کمرنگ شده است؛ یکی از دلایل آن طبقاتی شدن آموزش پیش از دانشگاه است، به گونهای که آمادگی برای ورود به دانشگاههای خوب به موقعیت اجتماعی و اقتصادی خانوادهها و میزان هزینهای که برای آموزش فرزندان خود میکنند وابسته شده است. در نتیجه، دانشگاههای برتر نیز بیشتر میزبان دانشجویانی از دهکهای درآمدی بالاتر شدهاند.
دانشیار دانشگاه صنعتی شریف با اشاره به توسعه کمی آموزش عالی در سالهای گذشته اظهار کرد: تصور اینکه فرصت توسعه دانشگاهها همواره وجود دارد، موجب شد ظرفیتهای آموزش عالی بیش از اندازه گسترش یابد و دانشگاههای متعددی با ساختار و ماموریتهای مشابه ایجاد شوند.
وی افزود: اکنون تعداد زیادی دانشگاه وجود دارد که همگی برای استفاده از منابع محدود اقتصاد کشور رقابت میکنند. از طرفی، وزارت علوم نیز تحت فشارهای مختلف سیاسی و منطقهای، دانشگاهها را به سمت ساختارهای مشابه سوق داده است؛ در حالی که منابع اقتصادی کشور دیگر ظرفیت تامین مالی چنین مجموعه گستردهای را ندارد.
فاطمی با اشاره به کاهش تقاضا برای ظرفیتهای ایجادشده در آموزش عالی به دلیل تغییرات جمعیتی گفت: سیاستگذاران باید تجربه توسعه آموزش عالی از دهه ۵۰ تاکنون را بررسی کنند و ضمن شناسایی خطاها، درباره مسیر آینده آن تصمیم بگیرند.
وی تاکید کرد: دانشگاههای کشور حتی اگر هوش مصنوعی را نیز در نظر نگیریم، به یک بازآرایی و بازنگری جدی نیاز دارند. هرچه این بازنگری به تاخیر بیفتد، دانشگاههای خوب کشور نیز نحیفتر و ضعیفتر میشوند و در نهایت ممکن است با مجموعهای از دانشگاههای مشابه اما ناکارآمد مواجه شویم.
این استاد دانشگاه با تاکید بر ضرورت تعریف ماموریتهای متفاوت برای دانشگاهها گفت: باید مشخص شود هر دانشگاه قرار است چه نیازی از جامعه را برطرف کند و متناسب با همان ماموریت نیز منابع مالی دریافت کند. ممکن است بخشی از آموزش عالی همچنان مورد نیاز دولت باشد و دولت باید هزینه آن را تامین کند، اما نمیتوان انتظار داشت همه دانشگاهها با یک ماموریت و ساختار مشابه فعالیت کنند.
وی با اشاره به ضرورت حمایت از پژوهشهای بنیادی افزود: کشور برای عقب نماندن از تحولات علمی جهان همچنان به پژوهشهای پایه نیاز دارد، اما به نظر میرسد همین بخش از پژوهشها کمترین سهم را از منابع مالی دریافت میکند.
فاطمی با انتقاد از ایجاد نهادهای موازی برای حمایت از پژوهش گفت: زمانی که نهاد متولی پژوهش در کشور نتوانست وظایف خود را به شکل مطلوب انجام دهد، نهادهای موازی برای حمایت از پژوهش ایجاد شدند؛ در حالی که به جای پاک کردن صورت مسئله، باید درباره بازتعریف ماموریتها و اصلاح ساختار موجود فکر میکردیم.
وی با تاکید بر اینکه تامین مالی دانشگاه باید متناسب با نیازهای واقعی جامعه باشد، اظهار کرد: باید در سطح سیاستگذاری مشخص شود از هر دانشگاه چه انتظاری داریم، این دانشگاه قرار است نیاز کدام بخش جامعه را برطرف کند و آن بخش چگونه باید هزینه فعالیت دانشگاه را تامین کند.
دانشگاهها باید به سمت مدلهای جدید درآمدزایی حرکت کنند
فاطمی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ظرفیت دانشگاههای پیشرو برای ایجاد منابع درآمدی جدید گفت: وقتی درباره دانشگاهی مانند دانشگاه صنعتی شریف صحبت میکنیم، باید توجه داشته باشیم که دانشگاه نسل چهارم جایگزین نسلهای قبلی نیست؛ بلکه آموزش، پژوهش و کارآفرینی را در کنار تاثیرگذاری اجتماعی دنبال میکند.
وی با بیان اینکه دانشگاه همچنان جایگاه خود را در حوزه آموزش حفظ خواهد کرد، افزود: در مدلهای جدید، دانشگاه تنها محل آموزش و صدور مدرک نیست، بلکه میتواند با ارائه آموزشهای متناسب با تحولات فناوری، مهارت افراد را ارزیابی و صلاحیت حرفهای آنها را تایید کند.
این استاد دانشگاه یکی از مسیرهای درآمدزایی جدید را توسعه آموزشهای دیجیتال و ارائه خدمات آموزشی مبتنی بر هوش مصنوعی دانست و گفت: دانشگاهها میتوانند از طریق ایجاد پلتفرمهای آموزشی، تولید محتوا و دورههای تخصصی و همچنین اتصال دانشجو، استاد و صنعت به یکدیگر، مدلهای درآمدی جدیدی ایجاد کنند.
فاطمی با اشاره به ضرورت بازآموزی فارغالتحصیلان دانشگاهی اظهار کرد: امروز تعداد زیادی مهندس و متخصص در خارج از دانشگاه فعالیت میکنند که به دلیل سرعت تغییر فناوری، نیازمند یادگیری مجدد و بهروزرسانی دانش خود هستند.
وی افزود: حتی متخصصانی که پنج سال پیش در حوزه نرمافزار فعالیت میکردند، ممکن است برای ادامه فعالیت حرفهای خود به آموزشهای جدید نیاز داشته باشند. دانشگاه میتواند با طراحی دورههای متناسب با نیاز بازار کار و شرکتها، این گروه را نیز به مخاطبان آموزشی خود اضافه کند.
فاطمی یکی دیگر از منابع مهم درآمدی دانشگاهها را پژوهشهای سفارشی، مالکیت فکری و بهرهبرداری اقتصادی از داراییهای فکری دانست و گفت: دانشگاهها باید یاد بگیرند چگونه از ظرفیت نوآوری و کارآفرینی شکلگرفته در اطراف خود ارزش اقتصادی ایجاد کنند.
وی با اشاره به ضرورت توسعه شرکتهای زایشی دانشگاهی و سرمایهگذاری خطرپذیر افزود: دانشگاه کارآفرین دانشگاهی است که سالانه چندین شرکت از دل آن شکل میگیرد و دانشگاه نیز در این شرکتها سهم دارد. دانشگاه باید بتواند در زمینه سرمایهگذاری خطرپذیر و حمایت از شرکتهای زایشی نقشآفرینی کند.
دانشیار دانشگاه صنعتی شریف با انتقاد از عملکرد دانشگاهها در بهرهبرداری اقتصادی از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان و فناور گفت: با وجود شرکتهای متعددی که طی ۲۰ سال گذشته از دل دانشگاه صنعتی شریف بیرون آمدهاند، دانشگاه تنها در تعداد محدودی از آنها سهام دارد که آن هم بیشتر به دلیل همراهی و ابتکار اعضای هیئت علمی بوده است، نه برخورداری دانشگاه از سازوکار و توانایی لازم برای مشارکت اقتصادی.
وی با اشاره به تجربه دانشگاههای مطرح دنیا در این زمینه اظهار کرد: دانشگاههای برتر جهان یاد گرفتهاند چگونه نهادهای تجاری ایجاد کنند و با مشارکت استادان، دانشجویان و فارغالتحصیلان از ظرفیت شرکتهای شکلگرفته در دانشگاه درآمد کسب کنند.
فاطمی تاکید کرد: دانشگاه نباید صرفاً منتظر کمکهای خیرخواهانه افراد یا حضور شرکتها در پارکهای علم و فناوری باشد، بلکه باید آنقدر در مسیر تبدیل پژوهش به محصول و ایجاد ارزش اقتصادی موثر عمل کند که بتواند در شرکتهای شکلگرفته از دل دانشگاه سهم و مشارکت واقعی داشته باشد.
نقش اجتماعی دانشگاه با هوش مصنوعی جایگزین نمیشود
وی در بخش پایانی سخنان خود با تاکید بر اینکه هوش مصنوعی نمیتواند همه کارکردهای دانشگاه را از بین ببرد، گفت: دانشگاه به عنوان محلی برای گردهم آمدن استادان، دانشجویان، پژوهشگران و کارآفرینان توانمند، همچنان ظرفیت مهمی برای شبکهسازی و شکلگیری اجتماع یادگیری دارد.
فاطمی افزود: دانشگاه همچنان باید منشا پژوهشهای بنیادی باشد؛ این پژوهشها ممکن است از طریق منابع دولتی، گرنتهای صنعتی یا همکاریهای مشترک تامین مالی شوند.
وی تربیت قضاوت صحیح و خلاقیت را از دیگر کارکردهای ماندگار دانشگاه دانست و اظهار کرد: دانشگاه همچنان میتواند توانایی مواجهه درست با مسائل، قضاوت و تصمیمگیری خلاقانه را در افراد پرورش دهد؛ مهارتهایی که هوش مصنوعی به تنهایی نمیتواند جایگزین آنها شود.
این استاد دانشگاه با تاکید بر اهمیت تعاملات انسانی در محیط دانشگاه گفت: دانشگاه همچنان محل شکلگیری ارتباطات انسانی و تعامل میان افراد است و اگر بتوانیم این ظرفیت را با امکاناتی که هوش مصنوعی در اختیارمان قرار میدهد تلفیق کنیم، میتوانیم جایگاه دانشگاه را در آینده حفظ کنیم.
فاطمی در پایان با اشاره به برخی ضعفهای نظام آموزشی در تربیت نیروی انسانی متناسب با نیازهای جامعه گفت: گاهی فارغالتحصیلانی بسیار باهوش و توانمند تربیت کردهایم که نتوانستهاند حتی سه ماه در یک شرکت در کنار چند همکار دیگر به شکل موثر فعالیت کنند. همچنین افرادی خلاق تربیت شدهاند که هنگام مدیریت یک شرکت، نتوانستهاند مجموعه را به درستی اداره کنند.
وی تاکید کرد: دانشگاهها باید در کنار آموزش تخصصی، مهارت تعامل، کار تیمی، مدیریت و توانایی کارآفرینی را نیز در دانشجویان تقویت کنند.