دانشگاه‌های پیشرو برای بقا باید از آموزش‌محوری به پژوهش‌محوری و ثروت‌آفرینی حرکت کنند

تهران- ایرنا- استاد دانشکده مهندسی برق دانشگاه صنعتی شریف با تاکید بر ضرورت تغییر ماموریت دانشگاه‌های پیشرو در شرایط دشوار اقتصادی گفت: دانشگاه‌ها برای حفظ سرمایه‌های علمی و تامین منابع مالی مورد نیاز خود باید با تکیه بر ظرفیت اعضای هیئت علمی و دانشجویان تحصیلات تکمیلی، به سمت پژوهش‌های مسئله‌محور، حل مشکلات کشور و ثروت‌آفرینی حرکت کنند.

به گزارش خبرنگار علمی ایرنا، محمد اعتمادی روز چهارشنبه در دومین کنفرانس ملی دانشگاه آینده در گذر تحول دیجیتال که در دانشکده کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف در حال برگزاری است، در پنل تخصصی «پایداری مالی و مدل‌های درآمدی نوین دانشگاه در عصر اقتصاد دیجیتال» اظهار کرد: در شرایط بحران اقتصادی و محدودیت منابع مالی، دانشگاه‌های پیشرو کشور از جمله دانشگاه صنعتی شریف باید ماموریت خود را با هدف حفظ سرمایه‌های علمی و تداوم فعالیت‌های پیشتازانه در حوزه علم و فناوری بازتعریف کنند.

وی با بیان اینکه نسخه پیشنهادی او برای همه دانشگاه‌ها یکسان نیست، افزود: این رویکرد با توجه به ظرفیت‌ها و شرایط دانشگاه‌های پیشرو مطرح می‌شود و مخاطب اصلی آن نیز اعضای هیئت علمی، مدیران و مجموعه دانشگاه‌هایی هستند که باید برای عبور از شرایط دشوار اقتصادی تصمیم‌گیری کنند.

اعتمادی ادامه داد: منظور از بقای دانشگاه، صرفاً حفظ یک مجموعه آموزشی و اداری نیست، بلکه باید هویت دانشگاهی، آرمان‌ها و ارزش‌هایی که دانشگاه بر پایه آنها شکل گرفته و جایگاه پیشتاز آن در علم و فناوری حفظ شود.

این استاد دانشگاه با تاکید بر اینکه دانشگاه‌ها نباید صرفاً به دنبال دریافت بودجه بیشتر از دولت باشند، گفت: باید به این فکر کنیم که با تکیه بر ظرفیت علمی خود دانشگاه، اعضای هیئت علمی و دانشجویان به‌ویژه دانشجویان تحصیلات تکمیلی، چگونه می‌توان منابع لازم برای حفظ دانشگاه را تامین کرد.

وی سه پیش‌شرط را برای تحقق این تحول ضروری دانست و افزود: آمادگی خود دانشگاه برای تغییر، آمادگی دولت برای پذیرش رویکرد تحولی و همراهی دستگاه‌های قانون‌گذاری از جمله شورای عالی انقلاب فرهنگی و مجلس، سه شرط اصلی اجرای این برنامه است.

دانشگاه شریف پیش از این نیز تجربه تحول موفق داشته است

اعتمادی با اشاره به تجربه تاریخی دانشگاه صنعتی شریف در تغییر ماموریت‌های آموزشی و پژوهشی اظهار کرد: دانشگاه در دوره پیش از انقلاب عمدتاً آموزش‌محور بود و با ارائه آموزش‌های باکیفیت، به تربیت نیروهای متخصص در تراز اول برای صنایع و مجموعه‌های مختلف کشور می‌پرداخت.

وی ادامه داد: پس از انقلاب و به‌ویژه پس از جنگ تحمیلی، دانشگاه وارد مرحله جدیدی شد که توسعه دوره‌های کارشناسی ارشد و سپس دکتری و گسترش فعالیت‌های پژوهشی از ویژگی‌های اصلی آن بود.

این استاد دانشکده مهندسی برق دانشگاه شریف با اشاره به تربیت نخستین دانش‌آموختگان دوره دکتری در برخی رشته‌ها گفت: در آن دوره، با وجود محدود بودن تجربه کشور در آموزش تحصیلات تکمیلی، علاقه و اشتیاق اعضای هیئت علمی و مدیریت دانشگاه موجب شد دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری به تدریج توسعه یابد و فعالیت‌های پژوهشی نیز با شتاب بیشتری دنبال شود.

وی افزود: دانشگاه صنعتی شریف در این مسیر هم از نظر تعداد مقالات و دستاوردهای علمی و هم در توسعه پژوهش‌های کاربردی و ارتباط با صنعت برای حل مسائل صنعتی، عملکرد موفقی داشت و در بسیاری از حوزه‌ها جزو دانشگاه‌های پیشرو کشور قرار گرفت.

اعتمادی تاکید کرد: دانشگاه با اتکا به همان سرمایه علمی و تجربه موفق گذشته می‌تواند تحول دیگری را نیز رقم بزند و در شرایط فعلی که با کمبود منابع و مشکلات تامین مالی مواجه است، مسیر جدیدی برای حفظ و توسعه ظرفیت‌های خود ایجاد کند.

آموزش‌های شهریه‌ای، مسیر مناسبی برای تامین مالی دانشگاه نیست

وی با اشاره به برخی تجربه‌های گذشته دانشگاه در زمینه کسب درآمد گفت: در مسیر درآمدزایی از پژوهش و ارتباط با صنعت، متاسفانه بخشی از ظرفیت علمی دانشگاه به سمت ارائه آموزش‌های کارشناسی شهریه‌ای در مجموعه‌هایی مانند کیش، گلپایگان و پردیس تهران هدایت شد که به نظر من این رویکرد دو اشکال اساسی داشت.

اعتمادی توضیح داد: نخست اینکه ظرفیت علمی دانشگاه در برنامه‌های آموزشی با ارزش افزوده نسبتاً کمتر مستهلک می‌شد؛ به این معنا که استاد به جای صرف وقت و توان خود برای ارتقای علمی، پژوهش و فعالیت‌های فناورانه، همان درسی را که در دانشگاه ارائه می‌کرد در مجموعه دیگری نیز تدریس می‌کرد و در مقابل آن درآمدی دریافت می‌کرد.

وی افزود: اشکال دوم این بود که کشور با کمبود ظرفیت برای تربیت دانشجوی کارشناسی مواجه نبود که ضرورت داشته باشد دانشگاهی مانند شریف بخش مهمی از توان علمی خود را به توسعه این نوع آموزش‌ها اختصاص دهد.

این استاد دانشگاه با تاکید بر ضرورت درآمدزایی برای حفظ دانشگاه اظهار کرد: کسب درآمد باید به یکی از اولویت‌های اصلی دانشگاه تبدیل شود، اما این درآمدزایی نباید به قیمت از دست رفتن ارزش‌ها، هویت علمی و ظرفیت‌های تخصصی دانشگاه تمام شود.

وی راهکار اصلی را حرکت از دانشگاه آموزش‌محور به سمت دانشگاه پژوهش‌محور و ثروت‌آفرین دانست و گفت: دانشگاه باید بتواند همزمان با انجام پژوهش‌های علمی، در حل مسائل فنی کشور مشارکت کند و از این مسیر نیز منابع مالی و درآمد مورد نیاز خود را به دست آورد.

اعتمادی با اشاره به تاثیر تحولات دیجیتال و هوش مصنوعی بر این مسیر افزود: هوش مصنوعی و فناوری‌های دیجیتال می‌توانند در خدمت این تحول قرار گیرند. از سوی دیگر، مزیت سنتی دانشگاه در حوزه آموزش نیز با گسترش این فناوری‌ها ممکن است تضعیف شود؛ بنابراین حرکت به سمت پژوهش و ثروت‌آفرینی، ضرورتی دوچندان پیدا می‌کند.

توسعه مراکز پژوهشی میان‌رشته‌ای برای حل مسائل کشور

وی با بیان اینکه اجرای این برنامه نیازمند تغییرات تدریجی و مشارکت داوطلبانه اعضای دانشگاه است، گفت: این تحول یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد و به شکیبایی، همراهی و همگرایی مجموعه دانشگاه، ایجاد انگیزه و فراهم کردن شرایط لازم برای مشارکت همکاران نیاز دارد.

اعتمادی یکی از ظرفیت‌های موجود برای اجرای این برنامه را تجربه ساختارهای پژوهش‌محور در دانشگاه دانست و افزود: طی حدود ۲۰ سال گذشته، نمونه‌هایی از مراکز و ساختارهایی در دانشگاه شکل گرفته‌اند که همزمان با پرورش دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری، فعالیت‌های پژوهشی خود را به حل مسائل کشور معطوف کرده و در ایجاد شرکت‌های نوپا و اقتصاد دانش‌بنیان نیز نقش داشته‌اند.

وی ادامه داد: باید تجربه این مجموعه‌ها، نقاط قوت و ضعف و عوامل موفقیت آنها بررسی شود تا بتوان نمونه‌های موفق را در بخش‌های دیگر دانشگاه توسعه داد.

این استاد دانشگاه با تاکید بر اینکه هدف از این تحول، تبدیل اعضای هیئت علمی به فعالان صرفاً تجاری و اقتصادی نیست، اظهار کرد: استادان باید همچنان نقش علمی و پژوهشی خود را حفظ کنند و با فراغت خاطر به تعالی علمی، تربیت دانشجویان و حل مسائل کشور بپردازند؛ اما دانشگاه باید زنجیره‌ای ایجاد کند که پژوهش را به تولید محصول و ثروت برساند.

اعتمادی با اشاره به ضرورت تغییر ساختارهای دانشکده‌محور دانشگاه‌ها گفت: ساختارهای فعلی عمدتاً بر اساس دانشکده‌ها و رشته‌های تخصصی شکل گرفته‌اند، اما برای حل مسائل پیچیده کشور به مراکز پژوهشی میان‌رشته‌ای و چندرشته‌ای نیاز داریم که متخصصان حوزه‌های مختلف را کنار یکدیگر قرار دهند.

وی افزود: این مراکز باید ضمن تمرکز بر مسائل مهم کشور، دانشجویان تحصیلات تکمیلی را نیز در دل فعالیت‌های پژوهشی خود تربیت کنند و زمینه شکل‌گیری شرکت‌ها و فعالیت‌های اقتصادی مستقل از حمایت مستقیم دولت را فراهم آورند.

این استاد دانشگاه، سه دستاورد اصلی این ساختارهای جدید را حل مسائل کشور، ارتقای علمی اعضای هیئت علمی و تربیت دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری دانست و گفت: این سه خروجی می‌توانند در کنار یکدیگر به تولید ثروت و حفظ منابع مالی مورد نیاز برای بقا و توسعه دانشگاه کمک کنند.

کاهش آموزش‌های تکراری و توسعه دوره‌های تخصصی

اعتمادی با تاکید بر ضرورت بازنگری در فعالیت‌های آموزشی دانشگاه اظهار کرد: در این رویکرد، ممکن است حجم دوره‌های متعارف کارشناسی کاهش یابد، اما آموزش همچنان یکی از کارکردهای دانشگاه باقی می‌ماند.

وی افزود: دانشگاه می‌تواند به جای تمرکز بر گسترش آموزش‌های تکراری، دوره‌های تخصصی و پیشرفته‌ای برای ارتقای توانمندی مدیران، کارشناسان دستگاه‌های اجرایی و فعالان بخش صنعت برگزار کند؛ افرادی که در حوزه‌های مهندسی، طراحی و مدیریت به دانش و مهارت‌های جدید نیاز دارند.

این استاد دانشگاه با اشاره به ضرورت تغییر مسیر پژوهشی برخی اعضای هیئت علمی گفت: حرکت به سمت حل مسائل کشور و پژوهش‌های مسئله‌محور، به تغییر مسیر علمی داوطلبانه برخی همکاران دانشگاهی نیز نیاز دارد.

وی ادامه داد: در دنیا نیز بخشی از اعضای هیئت علمی متناسب با نیازهای جدید، مسیر پژوهشی خود را با انگیزه و علاقه به سمت حوزه‌های تازه تغییر می‌دهند. در دانشگاه ما نیز باید زمینه چنین تحول تدریجی و داوطلبانه‌ای فراهم شود.

اعتمادی در پایان با تاکید بر اینکه تحول مورد نظر تنها به تغییر فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی محدود نمی‌شود، خاطرنشان کرد: در کنار این تغییرات، ساختارها، زیرساخت‌ها و بخش‌های ستادی دانشگاه نیز باید متناسب با ماموریت جدید بازنگری شوند تا امکان حرکت به سمت دانشگاه پژوهش‌محور و ثروت‌آفرین فراهم شود.