به گزارش خبرنگار علمی ایرنا، محمد امینی عضو هیئت علمی دانشکده فناوری اطلاعات دانشگاه مهر البرز روز چهارشنبه در دومین کنفرانس ملی «دانشگاه آینده در گذر تحول دیجیتال» که در دانشکده کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف در حال برگزاری است، در پنل تخصصی «دانشگاه متصل یا جزیره منفرد؟ آسیبشناسی و الزامات گذار به دانشگاه مسئلهمحور و جامعهپذیر» اظهار کرد: موضوع مسئلهمحوری دانشگاهها و میزان توانایی آنها در خدمت به جامعه و حل مسائل آن، از مباحث مهم نظام آموزش عالی است.
وی با اشاره به ضرورت حرکت دانشگاهها به سمت خدمتمحوری افزود: امروزه این دیدگاه مطرح است که هر دانشگاه باید مجموعهای از خدمات متناسب با ظرفیتها و مأموریتهای خود را تعریف کند و بر اساس آن به جامعه خدمت ارائه دهد، نه اینکه به نهادی ایزوله و جدا از جامعه تبدیل شود که صرفاً بر آموزش مهارتهایی تمرکز دارد که ارزش افزوده و اثرگذاری مشخصی برای جامعه ندارند.
امینی ادامه داد: این پنل با هدف آسیبشناسی و نقد میزان کارآمدی نظام فعلی آموزش عالی و بررسی شکاف میان خروجیهای دانشگاه و نیازهای ملموس جامعه برگزار شده است. یکی از اهداف اصلی آن، مفهومپردازی درباره چارچوب دانشگاه اثرگذار و تبیین مؤلفهها و ویژگیهای کلیدی دانشگاهی مأموریتگرا، مسئلهمحور و خدمتمحور است.
وی با بیان اینکه یکی از چالشهای جدی دانشگاههای کشور، فاصله گرفتن از مسائل جامعه است، گفت: دانشگاه نهادی است که مأموریت آن باید خدمت به جامعه باشد، اما در ایران یا این مأموریت بهدرستی تعریف نشده یا ساختارها و خروجیهای دانشگاهها به گونهای نیست که در خدمت حل مسائل جامعه قرار بگیرد.
عضو هیئت علمی دانشکده فناوری اطلاعات دانشگاه مهر البرز، بخشی از این چالش را ناشی از تداوم آموزشهای سنتی دانست و افزود: چارچوبهای آموزشی رایج در دانشگاههای ما هنوز به اندازه کافی با روشها و الگوهای جدید یادگیری در دنیا هماهنگ نشدهاند. یادگیری مبتنی بر مهارت، یادگیری مبتنی بر شایستگی و استفاده از دورههای کوتاهمدت و ریزمدرکها از جمله الگوهایی هستند که میتوانند آموزش دانشگاهی را به نیازهای واقعی جامعه نزدیکتر کنند.
امینی با اشاره به اینکه الگوهای سنتی چند دهه گذشته همچنان بر بخشهایی از نظام دانشگاهی کشور حاکم است، اظهار کرد: این الگوها مأموریتگرا نیستند و نه در حوزه آموزش و نه در حوزه پژوهش، مأموریتمحوری به شکل مطلوب شکل نگرفته است. در چنین شرایطی طبیعی است که دانشگاه نتواند به اندازه کافی در خدمت حل مسائل جامعه قرار گیرد.
وی با بیان اینکه نبود رویکرد مسئلهمحور، اجرای برنامههای تحول دیجیتال در دانشگاهها را نیز با دشواری روبهرو میکند، توضیح داد: بسیاری از ساختارهای جدید تحول دیجیتال، از جمله پلتفرمهای دادهمحور و راهکارهای مبتنی بر هوش مصنوعی، به دلیل نبود مأموریت مشخص و تمرکز کافی دانشگاهها بر حل مسائل، به شکل یکپارچه و جامع در دانشگاهها قابل پیادهسازی نیستند.
عضو هیئت علمی دانشکده فناوری اطلاعات دانشگاه مهر البرز افزود: در حالی که دانشگاهها باید برای حل مسائل جامعه برنامهریزی کنند، بخش قابل توجهی از فعالیتهای آنها همچنان بر مقالهمحوری و انجام پژوهشهای ایزوله و آزمایشگاهی متمرکز است؛ حتی نظام ارتقای اعضای هیئت علمی نیز به اندازه کافی بر مبنای حل مسئله و میزان اثرگذاری فعالیتهای استادان در جامعه استوار نیست.
امینی با اشاره به برخی تغییرات اخیر در سیاستهای وزارت علوم در زمینه ارتقای اعضای هیئت علمی گفت: البته خوشبختانه در این زمینه گامهایی برداشته شده است و بر اساس آنچه شنیدهام، بخشنامهها و اساسنامههای وزارت علوم در ماههای اخیر تغییر کرده و مسئلهمحوری نیز در معیارهای ارتقای استادان مورد توجه قرار گرفته است که این موضوع خبر خوبی است.
وی تأکید کرد: با این حال، برای نهادینه شدن مسئلهمحوری و خدمتمحوری در دانشگاهها، همچنان به اقدامات و برنامهریزیهای بیشتری نیاز داریم. این موضوع باید هم در سطح حکمرانی و وزارت علوم مورد توجه قرار گیرد و هم دانشگاههای بزرگ و پیشرو آن را به عنوان یکی از مأموریتهای اصلی خود تعریف کنند تا دانشگاهها بتوانند از یک نهاد منفرد و جدا از جامعه به نهادی اثرگذار و پاسخگو در برابر نیازهای آن تبدیل شوند.
رشتچیان: مشارکت اجتماعی باید به بخشی از فرآیند یادگیری دانشجویان تبدیل شود
داوود رشتچیان؛ استاد دانشکده مهندسی شیمی و نفت دانشگاه صنعتی شریف نیز در این پنل با تأکید بر نقش مشارکت اجتماعی در یادگیری خدمتمحور گفت: مشارکت مردم در فعالیتهای اجتماعی و مسئولیتپذیری در قبال محیط پیرامون میتواند نقش اساسی در شکلگیری یادگیری خدمتمحور داشته باشد.
وی با اشاره به تجربه مشارکت شهروندان در نگهداری فضای سبز شهری افزود: در مقطعی شاهد بودم که چمنها و درختان برخی پارکها به دلیل مشکلات آبیاری در حال خشک شدن بودند. در همین زمینه پیشنهاد شد از مردم برای آبیاری فضای سبز کمک گرفته شود و هر فرد یا خانواده بخشی از این مسئولیت را به صورت هفتگی یا ماهانه بر عهده بگیرد.
رشتچیان ادامه داد: نمونه دیگری از این مشارکت را در یک مجتمع مسکونی ۱۰ تا ۱۵ واحدی مشاهده کردم که مدیر ساختمان یکی از واحدها را برای مدت دو هفته مسئول رسیدگی به فضای سبز اطراف مجتمع کرده بود. چنین تجربههایی نشان میدهد مشارکت اجتماعی تا چه اندازه میتواند در تقویت مسئولیتپذیری و همکاری جمعی مؤثر باشد.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه یادگیری خدمتمحور شکلی از یادگیری فعال است، اظهار کرد: این شیوه یادگیری تفکر انتقادی، توانایی پژوهش و مهارت حل مسئله را تقویت میکند و دانشجویان را با مسئولیتهای اجتماعی پیوند میدهد.
وی با انتقاد از تعریف محدود و یکبعدی نخبگی و تمرکز انحصاری بر هوش شناختی و عملکرد در آزمونهای استاندارد گفت: چنین رویکردی سایر انواع هوش و استعداد را نادیده میگیرد؛ در حالی که انسانها از تواناییها و استعدادهای متفاوتی برخوردارند.
رشتچیان افزود: در نظام فعلی، دانشجویان و دانشآموختگانی که ممکن است از هوش عاطفی و اجتماعی بالا، خلاقیت یا مهارتهای ارتباطی برخوردار باشند، اغلب نادیده گرفته میشوند. نخبه تنها کسی نیست که نمرات بالایی کسب میکند، بلکه فردی است که به طور فعال در حیات اجتماعی جامعه خود مشارکت دارد و از علم و دانشش برای رفع مشکلات جامعه بهره میگیرد.
وی با تأکید بر ضرورت بازتعریف مفهوم نخبگی در نظام آموزشی کشور گفت: در این بازتعریف باید تنوع هوش و استعدادها مورد توجه قرار گیرد و نظام ارزشیابی نیز مهارتهای اجتماعی، خلاقیت، تعهد اخلاقی و روحیه کار جمعی را دربرگیرد.
این استاد دانشگاه پیشنهاد کرد دانشگاهها به دو دسته ملی و استانی تقسیم شوند و افزود: دانشگاههای ملی میتوانند بر پژوهشهای بنیادی و تربیت نخبگان متمرکز شوند و دانشگاههای استانی با ایجاد پیوند با جامعه و صنایع محلی، به تربیت نیروی متخصص و حل مسائل بومی بپردازند؛ رویکردی که در واقع با مفهوم خدمتمحوری و مأموریتگرایی دانشگاهها ارتباط مستقیم دارد.
سعیدی: هوش مصنوعی باید اندیشه انسانی را گسترش دهد، نه اینکه جایگزین آن شود
محمدحسن سعیدی؛ استاد دانشکده مهندسی مکانیک دانشگاه صنعتی شریف نیز در ادامه این پنل با اشاره به ضرورت تغییر مدل سنتی دانشگاه گفت: سه نیروی همزمان، الگوی سنتی دانشگاه را به چالش کشیدهاند؛ نخست، شرایط پرنوسان، نامطمئن، پیچیده و مبهم دنیای امروز که برنامههای درسی ثابت و چندساله را ناکارآمد کرده است؛ دوم، انقلاب صنعتی پنجم و سوم، نسل آلفا که با هوش مصنوعی رشد کرده و شیوه یادگیری آن با نسلهای پیشین تفاوت بنیادی دارد.
وی با اشاره به سیر تکامل دانشگاهها افزود: دانشگاه نسل اول مبتنی بر آموزش حضوری و کلاسهای سخنرانیمحور بود، در دانشگاه نسل دوم یادگیری الکترونیکی و پلتفرمهای برخط معرفی شد و در نسلهای بعدی، دانشگاه کارآفرین و دانشگاه هوشمند شکل گرفتند.
سعیدی با بیان اینکه هوش مصنوعی در دانشگاه آینده صرفاً یک ابزار آموزشی نیست، اظهار کرد: هوش مصنوعی باید به همکار فکری انسان تبدیل شود و اندیشه انسانی را گسترش دهد، نه اینکه جایگزین آن شود.
وی نخستین پیامد این تحول را پایان عصر انتقال صرف اطلاعات دانست و گفت: دانشگاهها به جای تحویل اطلاعات باید تفکر آزاد و دموکراتیک را در تعامل با هوش مصنوعی پرورش دهند. در این شرایط، نقش استاد از سخنران به مربی و همکاوشگر تغییر میکند و دانشجو نیز از مصرفکننده منفعل اطلاعات به پژوهشگری فعال تبدیل میشود.
این استاد دانشگاه، شخصیسازی واقعی یادگیری را دومین پیامد این تحول عنوان کرد و افزود: مدل دانشگاه نسل چهارم بر سه ستون آموزش نسل چهارم با یادگیری تطبیقی و شخصیسازیشده، پژوهش نسل چهارم مبتنی بر علم باز و دادهمحور و حکمرانی نسل چهارم مبتنی بر تصمیمگیری دادهمحور استوار است.
سعیدی توضیح داد: فناوری دوقلوی دیجیتال میتواند مسیر یادگیری هر دانشجو را به صورت بلادرنگ پیشبینی و تنظیم کند. همچنین پژوهشهای تجربی نشان میدهد حتی شخصیسازی نسبی از طریق سامانههای آموزش هوشمند میتواند عملکرد تحصیلی و میزان تعامل دانشجویان را به شکل معناداری بهبود دهد.
وی با تأکید بر ضرورت بازطراحی برنامههای درسی گفت: برنامههای درسی دیگر نمیتوانند برای پنج سال ثابت باقی بمانند و باید به سمت برنامههای درسی خودتحولیاب حرکت کنند که با کمک هوش مصنوعی مولد و متناسب با تحولات و نیازهای جدید بازطراحی میشوند.
عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی شریف با اشاره به ضرورت عبور از الگوی دانشگاه منفرد و بسته اظهار کرد: دانشگاه آینده باید به سمت دانشگاه شبکهای حرکت کند که همکاریهای آن بر پایه پلتفرمها و مدلهایی مانند میکروپردیسها شکل میگیرد و مرزهای نهادی را بازتعریف میکند.
سعیدی افزود: در این مدل، دانشجو میتواند مسیر یادگیری خود را از ترکیب دورههای مختلف، گواهیهای خرد و تجربههای کاری شکل دهد. گواهیهای دیجیتال و مبتنی بر بلاکچین نیز اعتبار خود را نه از انحصار یک نهاد، بلکه از نظام حکمرانی و تضمین کیفیت مستحکم دریافت میکنند.
وی با بیان اینکه تغییرات سریع بازار کار، مأموریت دانشگاه را به چهار سال تحصیل محدود نمیکند، گفت: یادگیری مادامالعمر نباید صرفاً یک شعار باشد، بلکه باید به هسته اصلی مدل دانشگاه نسل چهارم تبدیل شود؛ مدلی که فلسفه یادگیری چگونه یاد گرفتن را ترویج میکند و دانشجویان را به یادگیرندگانی خودتنظیم و مادامالعمر تبدیل میسازد.
این استاد دانشگاه با اشاره به حرکت دانشگاه آینده به سمت مدل نسل پنجم ادامه داد: دانشگاه نسل پنجم اکوسیستمی فراتر از آموزش و پژوهش سنتی است که فرصتهای یادگیری، توسعه و کارآفرینی را برای دانشجویان، کارآفرینان و اعضای جامعه فراهم میکند.
سعیدی با تأکید بر اینکه دانشگاهها باید از کارآفرینی و شغلآفرینی حمایت کنند، اظهار کرد: دانشگاه آینده باید به دانشجویان کمک کند تا شغلآفرین باشند، نه صرفاً شغلجو. این موضوع به معنای تبدیل دانشگاه از یک برج عاج به اکوسیستمی باز است که در آن پژوهش، آموزش و حل مسائل واقعی جامعه درهمتنیده شدهاند.
وی در عین حال هشدار داد که فناوری به خودی خود سرنوشت آموزش را تعیین نمیکند و افزود: نابرابری دیجیتال و دسترسی نابرابر به زیرساختها و فناوری میتواند شکافهای موجود را عمیقتر کند. همچنین نظامهای دادهمحور بدون چارچوب اخلاقی مستحکم، خطر نقض حریم خصوصی، نظارت و تبعیض ناشی از سوگیری الگوریتمی را به همراه دارند.
سعیدی، مقاومت فرهنگی و شکاف مهارتی را از دیگر چالشهای این مسیر دانست و گفت: دانشگاه نسل چهارم باید دارای ویژگیهایی مانند یادگیری شخصیسازیشده و منعطف، استفاده از الگوریتمهای هوش مصنوعی و تحلیل دادهها، ادغام فناوریهای نوظهور در تجربه دانشگاهی و ارائه فرصتهای آموزشی مستمر باشد.
وی افزود: بهرهگیری از فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، واقعیت مجازی و افزوده، اینترنت اشیا، بلاکچین و کلانداده در جنبههای مختلف تجربه دانشگاهی، از دیگر ویژگیهای این الگو است. همچنین دانشگاه باید با ارائه دورههای کوتاهمدت و گواهینامههای حرفهای، امکان یادگیری مادامالعمر و بدون وقفه را فراهم کند.
این استاد دانشگاه، پیوند عمیق با صنعت و جامعه، ایجاد ارتباط مستمر میان صنعت، پژوهشگران و دانشجویان، پرورش شهروندان و رهبران آینده و تقویت ساختارهای بینرشتهای را از دیگر ویژگیهای دانشگاه نسل چهارم برشمرد و اظهار کرد: دانشگاه آینده باید علاوه بر تربیت متخصصان، افرادی توانمند برای ایفای نقش در جایگاه سیاستمدار، مدیر، کارآفرین و روشنفکر پرورش دهد تا بتوانند در هدایت جامعه نقشآفرینی کنند.
سعیدی با اشاره به موانع اجرای دانشگاه نسل چهارم گفت: سرمایهگذاری سنگین در زیرساختهای فناورانه، توانمندسازی اعضای هیئت علمی و کارکنان برای استفاده مؤثر از فناوریهای جدید و توجه به مباحث اخلاقی پیرامون کاربرد فناوریهای پیشرفته در آموزش عالی از جمله موضوعاتی است که نیازمند برنامهریزی، پژوهش و سیاستگذاری بیشتر است.
وی در جمعبندی دیدگاه خود درباره دانشگاه آینده اظهار کرد: پژوهشگران از مدل دانشگاه آیندهنگر سخن میگویند که کارایی فناورانه را با ارزشهای انسانی ترکیب میکند. این دانشگاه ضمن استفاده از هوش مصنوعی برای شخصیسازی و افزایش کارایی، بر تعامل انسانی و جامعهپذیری که در محیط دانشگاهی شکل میگیرد نیز به عنوان هسته اصلی ارزشهای خود تأکید دارد.
این استاد دانشگاه افزود: مأموریت اصلی دانشگاه آینده صرفاً انتقال دانش نیست، بلکه کنشگری اجتماعی و نوآوری فرهنگی نیز باید در کانون فعالیتهای آن قرار گیرد. در چنین دانشگاهی، معیار جذب و ارزیابی استادان نیز دگرگون میشود و هوش هیجانی دستکم به اندازه ضریب هوشی اهمیت پیدا میکند؛ زیرا نقش استاد از انتقالدهنده اطلاعات به مربی و الگوی تفکر انتقادی تغییر مییابد.
سعیدی تأکید کرد: دانشگاه آینده مقصدی از پیش تعیینشده نیست، بلکه یک انتخاب راهبردی است. میتوان فناوری را به عنوان لایهای تزئینی به ساختار سنتی افزود و دانشگاه قرن بیستم را با ابزارهای دیجیتال بازتولید کرد یا اینکه دانشگاه را از بنیاد بازتصور کرد؛ نهادی که به جای تحویل دانش، توانایی اندیشیدن با هوش مصنوعی، حل مسائل پیچیده و یادگیری مستمر را در انسانها پرورش میدهد و مرزهای خود را به روی جامعه، صنعت و جهان باز میکند.